Sicilio

El Vikipedio, la libera enciklopedio
Salti al navigilo Salti al serĉilo
Koordinatoj: 38°07′00″N 13°22′00″E  /  38.116667°N, 13.366667°O / 38.116667; 13.366667 (Sicilio)
Sicilio
itale Sicilia, sicile: Sicilia
insulo
Palermo-Castle-bjs-1.jpg
Palaco de la Normandoj, sidejo de la regiona sicilia asembleo.
Sicilia-Bandiera.png
Coat of arms of Sicily.svg
Blazono
Oficiala nomo: Sicilia
Ŝtato Italio Italio
Duoninsulo Apenina duoninsulo
Zono Itala insularo
Parto de Italio Suda Italio
Historiaj regionoj Sicilia reĝlando, Reĝlando de la du Sicilioj
Provincoj
Kelkaj urboj
Rezervejo Naturrezervejo Zingaro
Ĉefurbo Palermo
 - mezo Palermo
 - alteco m s. m.
 - koordinatoj 38°07′00″N 13°22′00″E  /  38.116667°N, 13.366667°O / 38.116667; 13.366667 (Sicilio)
Plej alta punkto
 - situo Etna
 - alteco 3 328 m s. m.
Areo 25 711,0 km² (2 571 100 ha)
Loĝantaro 5 049 944 (31.10.2010)
Denseco 196,41 loĝ./km²
Akvoj Mediteraneo, Tirena Maro, Ionia Maro
Vulkano Etna
Plantaro
Horzono MET (UTC+1)
 - somera tempo MET (UTC+2)
Loko de Monda heredaĵo de UNESCO
Nomo Arkeologia areo en Agriĝento
Tipo de heredaĵo kultura heredaĵo
Jaro 1997 (#21)
Numero 831
Regiono Eŭropo
Kriterioj i, ii, iii, iv
Situo enkadre de Italio
Situo enkadre de Italio
Situo de Palermo enkadre de insulo Sicilio
ButtonRed.svg
Situo de Palermo enkadre de insulo Sicilio
Commons-logo.svg Vikimedia Komunejo: Sicilia
Retpaĝo: www.regione.sicila.it

Sicilio (itale Sicilia, Sicìlia sicililingve[1], Səcəlia gaŭl-itale, Siçillja en arbereŝa dialekto[2], Σικελία en greka lingvo), estas la plej granda insulo de la mediteranea maro. La Sicilia Regiono havas specialan aŭtonomian statuon kaj ĝia ĉefurbo estas Palermo. Ĝi apartenas al Italio kaj troviĝas en ties plej suda parto. Sicilio situas en la centra Mediteraneo kaj etendiĝas ekde la pinto de la apenina duoninsulo, de kiu ĝi estas apartigita nur per la mallarĝa Mesina Markolo, direkte al la nordafrika marbordo. Ĝia plej konata elstaraĵo estas Etna, kiu, je 3,350 metroj estas la plej alta aktiva vulkano en Eŭropo kaj unu el la plej aktivaj en la mondo[3]. La insulo havas tipan mediteranean klimaton.

La plej frua arkeologia pruvo pri homa ekloĝado en la insulo originas el la frua 12 000 jaro a.K.[4][5] Je proksimume 750 a.K., Sicilio estis la loko por kelkaj fenicaj kaj grekaj kolonioj, kaj dum la venontaj 600 jaroj, ĝi estis la batalkampo de la grek-punikaj kaj romi-punikaj militoj, kiuj finiĝis per la romia detruo de Kartago. Post la falo de la Romia Imperio en la 5-a jc. p.K., Sicilio ofte havis malsamdevenajn regantojn, kaj dum la frua Mezepoko, ĝi estis regata laŭ victurno, de la vandaloj, ostrogotoj, bizancanoj, araboj kaj normandoj. Poste ĝi estis regata de la dinastio Anĵuo, de la kronlandoj Aragonio, Hispanio, kaj la Sankta Romia Imperio, kaj tiam finfine unuigita sub la Burbonoj kun Napolo, kiel la Reĝlando de la Du Sicilioj[6]. Sekvante la Ekspedicion de la ruĝĉemizuloj, Giuseppe Garibaldi gvidanto de ribelo dum la Itala Unuiĝo, dum procezo kaj referendumo, ĝi iĝis parto de Italio en 1860. Post la naskiĝo de la Itala Respubliko en 1946, Sicilio ricevis apartan statuson kiel aŭtonomia regiono.

Sicilio havas riĉan kaj unikan kulturon, aparte kun konsidero al la artoj, muziko, literaturo, kuirarto kaj arkitekturo. Ĝi ankaŭ gravas pro arkeologiaj kaj praaj ejoj kiel ekzemple la Nekropolo de Pantaliko, la Valo de la Temploj kaj Selinunte.

Sicilio havas ĉirkaŭ 5,1 milionojn da loĝantoj kaj areon de 25.710 km², pro kio ĝi estas la plej ampleksa regiono de Italio kaj la la 45a plej granda insulo en la mondo.

Oficiala lingvo de la insulo estas la itala, sed parto de la loĝantaro parolas la sicilian lingvon, parolatan ankaŭ en Kalabrio kaj Apulio.

Geografio[redakti | redakti fonton]

Fizika mapo de Sicilio.

Sicilio estas insulo situanta en la sudo de Italio. Tri kilometroj de la Mesina Markolo disigas ĝin disde la duoninsulo. Ĝi situas je 140 km de Tunizio, en la nordo de Afriko, disigata de ĝi pere de la Sicilia markolo.[7] La Tirena maro banas la nordan marbordon. Geologie ĝi apartenas al la sama tektona plato kiel la Itala duoninsulo, kaj orografie temas pri apenina regiono samkiel multaj aliaj italaj regionoj.[8]

Ĝi konsistas el ankaŭ aliaj malpli grandaj insuloj kiaj la arkipelago de la sep Liparaj insuloj kaj Ustiko norde, kaj tiu de la tri Egadoj okcidente samkiel sude, la insuloj Pantelerio, Lampeduzo, Linozo kaj aliaj pli etaj. La arkipelago Malto geografie apartenas al Sicilio. Malto estis kunigita al Sicilio, eĉ politike, ĝis la jaro 1798, kiam ĝi estis okupata fare de Napoleono dum du jaroj. La Pelagaj insuloj, integritaj en la provinco Agriĝento estas, tamen, geografie pli proksimaj al Tunizio.

La reliefo de la insulo precipe estas montara, ĉefe en la nordo kun plilongigo de la Apeninoj kiuj formas la tiel nomatajn sikelajn Apeninojn: nome montoj de Palermo, de Trapanio, Nebrodi, Madonie kaj Peloritani. En la sudoriento troviĝas la Ibleaj montoj. La centro kaj sudo konsistas el montetoj. Ekzistas kelkaj plataĵoj, kiaj la Katania ebenaĵo kaj la tiel nomata Ora Baseno kie situas la urbo Palermo. En la centro estas la Ereaj montoj, sur kiuj staras, je 948 metroj super la marnivelo, la urbo Enna. Okcidente staras aliaj montoj el konsiderinda alteco, kiaj la Sikanaj, kiuj pintas en Roko Buzambro (1613 m) kaj Kamarato (1578 m).[9]

Situanta inter la Eŭrazia plato kaj la Afrika plato, la insulo famas pro sia aktiva vulkano Etna, kiu estas la plej alta pinto de la insulo kun 3.323 metroj super la marnivelo. Ekzistas aliaj vulkanoj ene de la Liparaj insuloj nordoriente, Strombolo kaj Vulkano, kiu aktivas. Sicilio suferas riskon je tertremoj, kiel en Mesino en 1908 aŭ en la valo de la rivero Beliĉo en 1968.

La hidrografia reto konsistas el multaj riveroj sed mallongaj kaj malmulta akvokvanto. La plejparto el ili fluas el la centro suden. La rivero Salso (144 km) trairas la provincojn Enna kaj Kaltaniseto antaŭ la elfluo ĉe la Mediteraneo tra la haveno de Likato. Oriente troviĝas la rivero Alkantaro (52 km) en la provinco Mesino, kiu elfluas en Giardini-Naxos; kaj la rivero Simeto (113 km) kiu elfluas ĉe la Ionia Maro sude de Katanio. Aliaj gravaj riveroj de la insulo situas sudokcidente: Beliĉo (107 km) kaj Platani (103 km).[10]

La insulo ĝuas mediteranean klimaton, kun mildaj kaj humidaj vintroj kaj someroj varmaj kaj tre sekaj. En la printempo la pejzaĝo estas verda kaj florplena, la someroj estas flaveca kaj senflora. La arideco estas pli videbla en la sudo. La arideco estas rekte okazigata de la siroko, kiu venas el Afriko kaj okazigas subitajn temperaturŝanĝojn. La pluvado estas malofta. Sicilio suferas je grava akvomanko, kio okazigas la oftan malĉesigon de akvoprovizado. Tamen, tio ĉi ne malhelpas ke la terkultivado estu unu el ĝiaj ekonomiaj rimedoj.[10][11]

Geologio[redakti | redakti fonton]

Erupcio de Strombolo.

Sicilio parte apartenas al la sekela-iblea plato, kiu siavice apartenas plejparte al la afrika plato kaj al la eŭrazia plato pro malgranda nordorienta areo. La glitado de la afrika plato kiu, pro subdukcio mergas sub la eŭrazia plato fiksis la kreon de la reliefoj de la montoj de la regiono, samkiel la ĉeesto de oftaj tertremaj aktivecoj kaj pro tio la tektona origino de vulkano.[12]

Inter 5,96 kaj 5,3 milionoj da jaroj, dum la Mesiniano (lasta fazo de la Mioceno-periodo), la Mediteraneo restis izolita disde la Atlantika oceano plej probable pro pliiĝo de tektona aktiveco. Ĉi tio kaŭzis krizon je saleco: la Mediteranea maro rapide forvaporiĝis kaj la sala koncentriĝo kreskis. Karbonatoj kaj sulfatoj deponis en grandaj kvantoj sur la marfundo kaj restis dum longa tempo en la salaj minoj el kreto kaj gipso, kiuj ankoraŭ troviĝas en la provincoj Agriĝento, Kaltaniseto kaj Enno [13].

Stranga geologia fenomeno estas la sedimenteca vulkanismo konata kiel makalubo kaj trovebla en Aragona, en la provinco Agriĝento, kaj en Kaltaniseto. Ĉi tiu rara fenomeno faras la damaĝitan areon senkolora, blankeca kaj loĝata de serio de ŝlimaj vulkanoj, ĉirkaŭ unu metron alte. La fenomeno estas ligita al la ĉeesto de ne tre firmaj argilaj grundoj, intermetitaj kun niveloj de saleta akvo, kiuj regas metanan vezikon submetita je certa premo.[10] La gaso, pro la malkontinueco de la grundo, eliras surfacen, trenante kun ĝi argilajn sedimentojn kaj akvon, kiuj estigas kotan konuson, kies pinto estas tre simila al vulkana kratero.[11] La fenomeno foje akiras eksplodeman karakteron, kun la elpelo de argila materialo miksita kun gaso kaj akvo ĵetita je konsiderinda alteco [14] .

Klimato[redakti | redakti fonton]

Etna, la plej alta aktiva vulkano de Eŭropo.

La klimato en Sicilio estas ĝenerale mediteranea, kun varmaj kaj sekaj someroj, mildaj kaj pluvaj vintroj kaj tre ŝanĝiĝantaj mezaj sezonoj. Sur la marbordoj, precipe la sudokcidenta marbordo, la klimato estas frapita de afrikaj fluoj, do someroj povas esti varmegaj. Dum la vintra sezono, en la internaj areoj, la temperaturoj estas pli rigidaj, tiel havante mediteranean klimaton sed kun tipaj karakterizaĵoj de la kontinenta klimato.[15]

La neĝo falas abunde vintre super 900-1000 metroj, sed ĝi povas neĝi ĉe montetaj kaj eĉ marbordaj niveloj dum malvarmaj ondoj. La internaj montoj, precipe la Nebrodi, la Madonie kaj la Etna, havas apeninan klimaton. Etna estas kutime neĝkovrita de oktobro ĝis majo. Precipe en somero ne strange estas, ke la siroko blovu, la vento el Saharo. Pluvokvanto estas ĝenerale malabunda kaj nesufiĉa por certigi akvoprovizadon en kelkaj provincoj kie veraj akvokrizoj povas okazi.[16]

Vulkanoj[redakti | redakti fonton]

Erupcio de la vulkano Etna en la jaro 2002.

La ĉirkaŭa regiono kaj insuloj estas frapitaj de intensa vulkana agado. La plej gravaj vulkanoj estas: Etna, Strombolo kaj Vulkano. Ili havas la unikecon pri aparteno al tri malsamaj specoj: erupcioj de bazaltaj lafoj intermetitaj kun periodoj de trankvilo la unua; kontinuaj erupcioj, kaj lafantaj fontoj, la dua, kies karakterizoj estis prenitaj kiel tipologia modelo de la sciencistoj de la sektoro, kiuj elpensis la terminon strombolia tipo por nomi similajn agadojn de teraj vulkanoj; fine la tria tipo estas eksplodaĵoj, karakterizita per longaj periodoj de ŝajna trankvila kaj perforta erupcio.[9]

Laste, pri la erupciadoj oni memoras ke en la 19-a jarcento, en la areo de la Sicilia markolo, hodiaŭ nomata sablobenko de Graham, naskiĝis la efemera insulo Ferdinando.[17]

Marbordoj[redakti | redakti fonton]

Golfo de Mondello.

El triangula formo, Sicilio en antikva tempo ricevis la nomon latine Trinacria. La nordaj, altaj kaj rokaj marbordoj malfermiĝas al la Tirena maro kun oftaj kaj larĝaj enfluejoj, kiaj la golfoj de Castellammare del Golfo, Palermo, Termini Imerese, Patti, Milazzo kaj multaj aliaj pli malgrandaj, kiuj gastigas grandajn strandojn tre bone kovritaj de fajna sablo.   Oriente, ĉe la ionia marbordo estas pli diverse; mallarĝaj rulŝtonetoj preskaŭ ĝis Taormino kaj inter la buŝo de la rivero Alcantara kaj Riposto; akre dentita sude, kun golfetoj kaj krekoj kiel tiu de Giardini Naxos; lafeca kiel en Acireale, kaj krutaj bazaltaj klifoj supren al Katanio. La larĝa golfo de Katanio havas strandon el orkolora sablo, sed ĉe ĝia fino la marbordo komencas esti roka kun serio de fjordoj inkluzive de tiu de Brucoli. Tiam la vasta golfo de Augusta, kiu gastigas la plej grandan komercan havenon en Sicilio, kaj la golfo de Sirakuzo, kie la marbordo rekreskas sablece ĝis preskaŭ Kabo Pasero. La suda marbordo fronte de Afriko, estas ĝenerale sabla kaj uniforma en la centra parto formita de la plej granda golfo en la regiono, la Golfo de Gela, dume ĝi estas pli diversa en la regiono de Raguzo kaj en la areoj de Agriĝento kaj Trapanio.

Reliefo[redakti | redakti fonton]

La montaraj grupoj en Sicilio.

Sicilio estas ĉefe monteta regiono (61.4% de la teritorio), dum 24.5% estas monta kaj la restanta 14.1% estas ebena (la plej granda estas la Katania ebenaĵo). La reliefo estas diversa kaj, dum en orienta Sicilio oni povas vidi en la siciliaj Apeninoj la idealan daŭrigon de la kalabriaj Apeninoj, la centro kaj la okcidento de Sicilio gastigas izolitajn masivojn. En la Madonie estas la dua plej alta pinto de la insulo: Pizzo Carbonara (1979 metroj).

En la centro de Sicilio estas la Eraj montoj, sur kiuj situas je 948 metroj alte, la urbo Enno; dum en la sudorienta areo inter la provincoj Raguzo kaj Sirakuzo ni trovas la Ibleajn montojn, kies plej alta pinto, Monto Laŭro, atingas altecon de 986 m. Okcidente estas aliaj montoj kun variaj altecoj, kiel la Sikanaj montoj, kies plej alta pinto estas Monto Cammarata (1578 metroj), kaj la montoj, kiuj ĉirkaŭas la Or-Basenon, la ebenaĵo kie, super la maro, kuŝas Palermo. ĉefurbo de ĉi tiu regiono.

Oriente staras, videbla ekde la Markolo de Mesino, kaj ankaŭ de la kalabria pinto de Aspromonte, la neĝkovrita pinto de Etna, 3.343 metrojn alta. Kun ĝiaj oftaj erupcioj, Etna kovris la ĉirkaŭan teritorion per sia nigra lafo. Kontraŭe al tio, kion oni povus pensi, la proksima ebenaĵo de Katanio ne estas el vulkana origino, sed el aluvia origino, kreita el restaĵoj dum jarcentoj portitaj de la riveroj Dittaino, Gornalunga, Simeto kaj San Leonardo.

Riveroj kaj lagoj[redakti | redakti fonton]

Papiruso de la rivero Ciane.

La siciliaj riveroj estas ĉiuj kun limigita amplekso kaj longeco. Tiuj en la Apeninoj norde nomiĝas fiumare, kaj havas karakteron torentan ĉar en somero ili estas preskaŭ konstante sekaj. La solaj akvovojoj, kiuj atingas rimarkindajn dimensiojn, estas la Suda Imera, la plej longa en la insulo, kaj la Simeto, la plej granda en la regiono. En la Ionia Maro la Simeto, la Alkantaro, la Agrò, la Ciane kaj la Anapo, en la Tirena Maro la Norda Imera kaj la Torto fluas, dum en la sicilia Platanio, la Salso kaj la Beliĉo.

Koncerne naturajn lagojn, krom la Lago Pergusa kaj la duonfarita Lago Biviere di Lentini , Sicilio estas preskaŭ sen lagoj. Lago Pergusa, el tektona origino, estas fama pro antikvaj mitoj kaj legendoj rilate al ĝi kaj pro la faŭno kaj flaŭro kiu ĉirkaŭas ĝin; ĉirkaŭ ĝi okazas sporta aranĝo, antaŭe la loko de Grand Prix Formula 3000. La lago estis en risko sekiĝi, havante neniujn alfluojn, pro la konstanta forpreno de akvo por homa uzo.

La konstruado de digoj kreis grandajn artefaritajn akvorezervejojn, kiel la lago Ancipa kaj la lago Pozzillo (la plej granda en la insulo). lago Arancio, lago Disueri, lago Piana degli Albanesi kaj lago Ogliastro ankaŭ devus esti menciitaj.

Pli malgrandaj insuloj[redakti | redakti fonton]

Tipa strato en la insulo Panareo, laŭ mediteranea stilo

Sicilio estas tute insula regiono: ĝi konsistas, krom la ĉefa insulo, el grupo de insularoj kaj pli malgrandaj insuloj kiuj formas ĉirkaŭ 1.11% de la tuta regiona surfaco (ĉirkaŭ 285,4 km² el 25,711 km²). Inkluzive de la insulo Sicilio, estas 19 loĝataj insuloj (33,172 loĝantoj en nur la pli malgrandaj insuloj).

La ĉefaj grupoj de insuloj de la granda insularo Sicilio estas la insuloj Liparaj, Egadaj kaj Pelagaj; la insuloj Stanjonaj kaj Ciklopaj, aliflanke, konstituas du malgrandajn insularojn respektive okcidente kaj oriente de la sicilia insulo, fronte al la marbordoj de Marsala, en la regiono Trapanio, kaj de Aci Trezza, en la regiono Katanio.

Ustiko kaj Pantelerio, ĉe la Tirena maro kaj en la Sicila markolo, formas du apartajn municipojn en la provincoj de Palermo kaj Trapanio. La historiaj centroj de Sirakuzo kaj Aŭgusto, en Sirakuza areo, situas sur du insuloj ligitaj al la kontinento.

La maltaj insuloj, kiuj formas la Respublikon Malto, estas ligitaj al la sicilia insularo, nur el geografia vidpunkto; kontraŭe, du el la Pelagaj insuloj (Lampeduzo kaj Lampiono) reprezentas ekstercentran teritorion de la Itala Respubliko, trovante sin geografie en la afrika kontinento.

Floraro kaj bestaro[redakti | redakti fonton]

Sicilio estas ofte citita kiel ekzemplo de homfarita senarbarigo, kiu ja okazadis ekde romiaj tempoj, kiam la insulo fariĝis kultivregiono. Tio iom post iom malsekigis la klimaton, kaŭzante malkreskon de pluvokvanto kaj sekigado de riveroj. Pro tio la centraj kaj sudokcidentaj provincoj estas preskaŭ sen arbaroj.[18] En norda Sicilio, ekzistas tri gravaj arbaroj, proksime de Etna, en la montaro Nebrodi kaj en la Naturrezervejo Bosco della Ficuzza proksime de Palermo. La Nebrodaj montoj estas regiona parko, establita la 4-an de aŭgusto 1993, kun ĝiaj 86,000 hektaroj estas la plej granda protektita natura areo en Sicilio. La plej granda arbaro de Sicilio, Caronia, ankaŭ estas la dua nomo de la Nebrodaj montoj. La Centĉevala kastanarbo, situanta ĉe Linguaglossa survoje al Sant'Alfio, sur la orienta deklivo de Etna, estas la plej granda kaj plej maljuna konata kaŝtanarbo en la mondo, datita inter 2,000 kaj 4,000 jaroj..[19]

Sicilio havas bonan nivelon de bestara diverseco. Kelkaj el la specioj estas la ĉirneko, vulpoj, vizeloj, martesoj, kapreoloj, aproj, kresthistrikoj, erinacoj, komuna bufo, aspido, reĝa aglo, migrofalko, upupo kaj himantopoj. En kelkaj kazoj, Sicilio estas markita punkto de speciintervalo. Ekzemple, la subspecio de griza korniko troveblas en Sicilio, Sardio kaj Korsiko, sed ne en la sudo.[20]

La Naturrezervejo Zingaro estas unu el la plej bonaj ekzemploj de nedifektita marborda sovaĝejo en Sicilio.

Politiko[redakti | redakti fonton]

La Turo Pisana de la Palaco de la Normandoj, sidejo de la prezidanteco de la asembleo

Sicilio estas regiono kun speciala statuto (Artikolo 116 de la Konstitucio), nomata Sicilia Regiono, kun vasta speciala aŭtonomio, politika, administra kaj financa. La leĝdona korpo konsistas el la regiona asembleo de Sicilio, la plenuma estraro de la prezidanto de la Sicilia regiono kaj la regiona konsilantaro, konsistanta el 12 regionaj konsilistoj, kiuj ekde 2001 povas ne esti anoj de la Regiona sicilia asembleo (tiel oni nomas ilin, unikaĵo en Italio) laŭ la Konstitucia Kortumo, la regionaj konsilistoj en Sicilio.[21]

La speciala sicilia statuo, eldonita de Reĝo Umberto la 2-a, la 15-an de majo 1946 (tial do, antaŭa al la Konstitucio de la Itala Respubliko, kiu plene enkorpigis ĝin kun la konstitucia leĝo n. 2 el 1948, vivigis la Sicilian Regionon, eĉ antaŭ la naskiĝo de la Itala Respubliko, kiu okazis tradicie la postan 2-an de junio.

La oficiala nomo estas "Regione Siciliana" (Sicilia Regiono) kaj ne "Regione Sicilia" (Regiono Sicilio)[22] pro historia kialo kaj ankaŭ pro la institucia rilato kiu ligas la insulon al Italio. La Sicilia Regiono (akorde kun la "Itala Respubliko") naskiĝis kiel ento origine suverena kaj ligita al Italio per komuna kaj eble egalaj rilatoj. Ĉi tiu jura kondiĉo, kiu kaŭzas la saman uzon de la adjektivo post la oficiala nomo de la ento, ŝuldiĝas al kialoj ĉefe politikaj el sendependa naturo, kiuj dependas de la fakto, ke la sicilia administra unuo estas konsiderata ĉefa fonto de la rajto aŭ paro de la Itala Respubliko. Pro la suvereneco kaj la volo de la sicilia popolo mem doni sian aŭtonoman statuson, fakte, la fondaj patroj de la sicilia statuto volis marki gravan egalecon, sed ne juran, historian kaj politikan inter la sicilia kaj la itala popoloj. Ne estas hazardo, ke Sicilio estas la sola regiono de Italio, kie la leĝdona korpo ankaŭ nomiĝas parlamento.[23]

La ofte ripetata politika temo estas la sicilia aŭtonomismo. Ĉi tio estis maniero malplenigi la separisman movadon, kondukitan de la Sicilia Sendependisma Movado, kiu post la alteriĝo de la aliancanoj en julio 1943 eliris el kaŝejo en kiu ĝi estis sub la faŝisma periodo, postulante la liberigon de Sicilio disde la Reĝlando Italio kaj eĉ ekzistis militista organizo, la Volontula Armeo por la Sendependeco de Sicilio (EVIS itallingvaj sigloj) gvidita de Antonio Canepa. Tamen, la ideo ke Sicilio fariĝu la 49-a ŝtato de Usono, malaperis preskaŭ tuj. Kiam Usono sukcesis bloki la sovetan kaj jugoslavan minacon al nordorienta Italio, ili forlasis la volontulan armeon.[24]

Ekde 2001 la prezidanto de la Sicilia Regiono ne plu estas elektita de la Sicilia regiona asembleo, sed rekte de la civitanoj. La prezidanto de la 59-a konsilio de la regiono, elektita la 5-an de novembro 2017, estas Nello Musumeci, fondinto de la regionista partio #DiventeràBellissima kaj subtenata de centro-dekstra koalicio. La regiona prezidanteco sidejas en Palermo, en la Palaco de Orleano.

La Sicilia regiona asembleo estas la leĝdona korpo de la Sicilia Regiono elektita por la unua fojo en majo 1947. Laŭ ĵusa reformo planita en 2018, ĝi konsistas el 70 deputitoj elektitaj per rekta universala voĉdonado. Ĝi havas sian idejon en Palermo, en la Palaco de la Normandoj. La sicilia parlamento, naskiĝinta en 1130, estas konsiderata la plej malnova parlamento en Eŭropo.

Speciala statuto[redakti | redakti fonton]

Danke al la aŭtonoma Statuto, la Regiono havas ekskluzivan kompetentecon (t.e. la ŝtataj leĝoj ne havas validecon en la regiono) pri serio de temoj, inkluzive de kultura heredaĵo, agrikulturo, fiŝkaptado, lokaj aŭtoritatoj, medio, turismo kaj arbara polico. La rilata dungitaro estas do, afero de la Regiono kaj ne de la Ŝtato, kiu estas pli multnombra ol en la aliaj regionoj kun ordinara statuto. Ajna amendado al la speciala Statuto, estante konstitucia juro, estas submetita al la tiel nomata pligravigita proceduro, t.e. duobla aprobo, laŭ kvalifikita plimulto, de la Ĉambroj.

Koncerne impostojn, ĉiuj impostoj kolektitaj en Sicilio devas resti, fakte, en la teritorio kaj ĉiujare la Itala Ŝtato devos provizi kvanton establitan, kun kvinjara plano, de publika mono venanta el aliaj Regionoj por financi Sicilion, kiel establite per la artikolo 38 de la Statuto de la Sicilia Regiono.

  • La ŝtato pagos ĉiujare al la Regiono, per nacia solidareco, sumon uzotan laŭ ekonomia plano, en la plenumado de publikaj verkoj.
  • Ĉi tiu sumo emas ekvilibrigi la malpli altan labor-enspezon en la Regiono kompare kun la nacia mezumo.
  • Kvinjara revizio de ĉi tiu atribuo estos farita kun referenco al la ŝanĝoj en la datumoj supozitaj por la antaŭa kalkulo.

Alia grava aspekto estas enhavita en la artikolo 37 de la Statuto de la Sicilia Regiono:

  • Por komercaj kaj industriaj kompanioj, kiuj havas sian sidejon ekster la teritorio de la Regiono, sed havas fabrikojn en ĝi, por determini enspezojn, estas determinita la parto de enspezo atribuebla al la fabrikoj mem.
  • La imposto, rilate la koncernan kvoton, estas respondecaĵo de la Regiono kaj estas kolektita de la kolektimpostaj korporacioj.

Historio[redakti | redakti fonton]

Prahistorio[redakti | redakti fonton]

Dolmeno situanta sur Monto Bubbonia

La plej malnovaj homaj spuroj eltrovitaj sur la insulo verŝajne venas el la 13-a jarmilo a.K. Laŭ la skemo de Laplace, antikva komplekso elfosita en la frua 20-a jarcento apud Canicattini Bagni, kelkaj eltrovoj subteraj en Sirakuzo kaj en kavernoj venas el la antikva epigraveto, Niscemi en Palermo. La muroj prezentas bestoformajn rokajn gravuraĵojn. La tiel nomata epigraveto, la groto de Ĝenovanoj en Levanzo kaj la ŝirmejo de San-Konrado en la sirakuza subtero.[25] Ĉe la fina epigraveto, la kaverno de San Teodoro Acquedolci, la kavo Corruggi (proksime al Pachino), la groto Mangiapane kaj la ŝirmejo de la kastelo Termini Imerese.

La homa ĉeesto en la regiono de Palermo estas atestita ekde la pratempo per la grafitioj kaj la kavernaj pentraĵoj de la groto Adaŭro: dancantaj figuroj per magia rito, eble "ŝamanoj" de neidentigita popolo kiu vivis en la insulo. La groto de Ĝenovanoj en la insulo Levanzo estis loĝita de homoj inter 10.000 kaj 6.000 jaroj antaŭ Kristo. Aliaj grotoj gravaj de la insulo, dei Porci, de Cala Tramontana, de Punta Capperi provizis materialon el la Alta Paleolitiko. La statigrafia analizo indikis la jaron 9230 a.K. (Evoluinta Epigraveto): la ĉeesto en la stratigrafia sekvenco de kalka fragmento multege granda, kun gravurita bovo, laŭ tre simila stilo al la bildoj sur la muroj, permesis akiri ĉi tiun absolutan datadon. La groto Uzzo ene de la Naturrezervejo Zingaro havas similajn spurojn de kompromiso.[26]

Elfosadoj en Lipari produktis taŭgajn pruvojn de civilizacioj, kiuj ekde Neolitiko (6-a jarmilo a.K.) pluen koloniigis la insulon. Lipari estis centro de produktado de obsidiano kaj ceramikaĵoj. La ruinoj de neolitika vilaĝo sur la promontoro Capo Graziano en Filicudi estas signifaj. Tamen, la identeco aŭ deveno de la unuaj loĝantoj de la insulo ankoraŭ ne estas klara.[27]

Antikveco[redakti | redakti fonton]

Fenica koloniado[redakti | redakti fonton]

Ruinoj en Solunto.

La ĉefurbo sicilia estis fondita kiel havenurbo fare de la fenicaj kolonianoj de Tiro (hodiaŭa Libano) ĉirkaŭ 734 a.K. Kiel setlejo ili elektis promontoron el roko super la maro ĉirkaŭita de du riveroj, kiuj apartenas al la areo nuntempe okupita de la katedralo de Palermo kaj la vilao Bonanno.[28]

En la 6a jarcento la okcidenta marbordo de la insulo apartenis al la kartaganoj, fondintoj de Zyz, Motja kaj Solunto. La ĉeesto de elimianoj, kiuj estis la fondintoj de la urboj Eryx kaj Segesta, ankaŭ restis gravaj. [29][30]

Greka koloniado[redakti | redakti fonton]

Templo de Konkordo, Agriĝento.

Sicilio eniris pli grave en la historion dum la greka koloniado, kiu komenciĝis per la fondiĝo de Naxos fare de la ĥalkidoj kaj Sirakuzo de la korintanoj, meze de la 8-a jarcento a.K. (Proksimume samtempe kun la fondiĝo de Palermo); ankaŭ la ĥalkidoj, sed en nespecifita dato, fondis Zankle-on. Post Naxos siavice fondiĝis Katane kaj Leontinoi kaj la megaraj grekoj fondis Megara Hyblaea. En la unua duono de la 7-a jarcento a.K. Gelas estis konstruita fare de la rodoso-kretanoj kaj poste Akragas kaj Heloro de la sirakuzanoj.[31]

Selinunte sub la magaraj grekoj kaj Himera, verko de la ĥalkidoj-zankleanoj, ekestis meze de la 7-a jarcento a.K: Ili estas la plej okcidentaj kolonioj fonditaj de grekoj, respektive laŭ la suda marbordo kaj laŭ la norda marbordo; tamen, en la postaj jarcentoj la greka influo iom post iom penetris Segestan kaj aliajn lokojn en okcidenta Sicilio.[32]

Ekde la 6-a jarcento a.K., la grekoj fondis novajn koloniojn ene de la jam koloniita perimetro. Komence de la 6-a jarcento a.K. Akragas estis fondita de la gelasanoj, dum la sirakuzanoj fondis Kamarinon.[33] Ĉirkaŭ la mezo de la 6-a jarcento grekoj el ĥalkida origino venis al Morgantina, tre enradikiĝinta en la interno de la insulo.[34]

Greka periodo[redakti | redakti fonton]

La ruinoj de la templo C de Selinunte.

La civilizo de la posteuloj de grekoj loĝintaj en Sicilio estas analoga al tiu de Grekio mem. Ilia politika ento estas la urboŝtato; eĉ kiam pli grandaj ŝtatoj formiĝis, ili ankoraŭ kuniĝis al ĝi. Ŝajnas, ke ne estis monarkio en la sicilaj urboj (nek en Italio), kvankam iuj monarkiaj privilegioj havis kelkajn sicili-grekajn tiranojn. La landa aristokrataro ĝenerale konservis potencon ĝis la mezo de la 6-a jarcento; tiam konkuris kontraŭ ĝi la industrian kaj komercan plutokration. Post la periodo de aristokrata hegemonio estis la lukto inter la aristokratio kaj la popolo, celante akiri egalecon antaŭ la leĝo (pro tio la leĝoj atribuitaj al legendaj karakteroj, inkluzive de Karondo) kaj partopreno je politikaj rajtoj. La opozicio al la aristokrataro favoris, kiel en Grekio, la kreskadon de la tiranoj, kiuj ĉirkaŭ 500 a.K. atingis la potencon en preskaŭ ĉiuj sicili-grekaj urboj.[35] Sicilio estis, kiel Magna Graecia, centro de greka kulturo: Arkimedo, Karondo, Empedoklo, Epikarmo, Gorgio, Sofrono kaj Stesikoro estas menciitaj. La arta florado estis bonega, precipe pri religia arkitekturo. Inter la fino de la 7-a jarcento kaj la komenco de la 6-a, la unuaj temploj ekestis, ekzemple, en Sirakuzo kaj Agriĝento; dum la 6-a jarcento estis la grandaj konstruaĵoj de la doraj temploj. Kun la arkitekturaj konstruoj la skulpta dekoracio disvolviĝis: la metopoj de Selinunte estas famaj. La moneroj de la sicilaj urboj ankaŭ havas grandan artan valoron.[36] En la dua duono de la 5-a jarcento, Ateno kontrastis la potencon de la dora Sirakuzo, sed la granda atena ekspedicio de 415-413 a.K. finiĝis en katastrofo. Kartago ekspluatis tiun malfortigon de la grekoj por reviviĝo en Sicilio, okupante en 409 a.K. Selinunte kaj en 405 a.K. Agriĝento. Sirakuzo helpis la tiranon Dionizo la Maljuna, kiu tamen ne tretis la militon kontraŭ la kartaganoj ĉar li estis implikita en la submetiĝo de la sicilaj urboj kaj en la ekspansiismaj provoj en Italio, kie li iris ĝis la alta Adriatiko.[37] Post lia morto okazis longa periodo de renversiĝo en Sirakuzo, kiu finiĝis en 343 kun la restarigo de libereco fare de Timoleonte, kiu gajnis la kartaganojn, antaŭenigis la liberigon de la sicilaj urboj kaj ilia alianco.

Romia periodo[redakti | redakti fonton]

Post la Unua punika milito (264-241 a.K) la insulo estis subigita al Romo, kiu post la venko de Aŭlo Manlio Torkvato Atiko kaj Katulo super la kartagaj trupoj de Hano la Granda en la batalo de la Egadaj insuoj, fariĝis ĝia unua romia provinco: parto de la teritorio estis konsiderita ager publicus dum la resto estis submetita al tributo. Tamen, federigitaj urboj (inkluzive de Sirakuzo, kiu dum kelkaj jardekoj konservis limigitan aŭtonomion) kaj romiaj municipoj, estis konservitaj aŭ formitaj tie. Koncerne al la ekonomia-produktema sfero, la sicilia teritorio estis grandskale kulturata per tritiko por provizi Romon, ĝis la punkto difini Sicilion mem kiel grenejon de Romo.[38]

Dum la Dua punika milito (218-202 a.K) ekzistis siciliaj ribeloj kontraŭ la romianoj, ĉefe en Agriĝento kaj Sirakuzo. La longa sieĝo kiun ĉi tiu spertis la romia armeo estis fama, finiĝante en 212 a.K. kun la konkero kaj rabado de la urbo. La subpremaj taktikoj adoptitaj de la venkintoj alportis gravan baton al Sicilio. Sirakuzo fariĝis impostejo, dum la tuta loĝantaro de Agriĝento estis reduktita al sklaveco, vendata kaj anstataŭita de sicilianoj el areoj, kiuj restis lojalaj al Romo.[38] La konfiskado de varoj kaj teritorioj kondukis al evoluo de grandaj biendomoj kaj al stagnado de la insula loĝantaro, konsistanta plejparte el sklavoj. Pro kio estiĝis pluraj militoj kontraŭ servuteco. Inter ĉi tiuj lastaj, estis iu grava, kiu eksplodis en 138 a.K, kiu ankaŭ montris renaskiĝon de sendependeco de la parto de kelkaj loĝataj centroj de la insulo.[39]

La ribelo estis gvidita de la sklavo Euno, post kiam li proklamis sin reĝo, li havis armeon el 200,000 sicilianoj, la ribelo poste estis sufokita de la konsulo Publio Rupilio. La insula braveco igis ĝin, ekde la malfrua respublikana epoko, unu el la plej gravaj cereal-kulturaj regionoj de la romia mondo. Post la morto de Julio Cezaro, Sicilio estis regata dum kelkaj jaroj kune kun Sardio de Seksto Pompeo. En la Aŭgusta epoko la asignoj de romiaj veteranoj kaj setlantoj plimultiĝis, favorante la procezon de latinigo de granda parto de la insulo.[40] Tamen, laŭ la ordo de la aŭgustaj regionoj, ĝi estis konsiderata kiel ne parto de Italio. La ĝenerala koncesio de romia civitaneco farita tiutempe de Marko Antonio ne estis tamen konservita de Aŭgusto, kiu, aliflanke, asignis al la ĉefaj urboj la statuson de romia municipo aŭ latina kolonio.

Sicilio ĝuis relativan bonfarton ĝis la tempo de Marko Antonio, sed en la 3-a jarcento ĝi partoprenis la ĝeneralan procezon de ekonomia kaj politika dekadenco de la Romia Imperio. Kun la nova administra sistemo elpensita de Diokleciano kaj plejparte konservita de sinsekvaj imperiestroj, Sicilio, kun Sardio kaj Korsiko, estis administritaj el la itala duoninsulo..[41] Al la efemera kultura kaj ekonomia reakiroj de la Imperio dum la 4-a jarcento la insulo probable ne restis malproksime: el ĉi tiu epoko estas la fama roma vilao Casale de Piazza Armerina, kiu kun ĝiaj 3,500 m² da mozaikoj estas unu el la plej bonegaj ekzemploj de malfrua antikva romia arto. Ĉirkaŭ la mezo de la 5-a jarcento la vandaloj de Genseriko, establitaj en Afriko, ekprenis la insulon.[40]

Gotika kaj bizanca periodoj[redakti | redakti fonton]

En la jaro 662, sub regado de Konstanto la 2-a.

Je la forfalo de la Okcident-Romia Imperio, Odoakro ricevis revene Genserikon post pago de tributo. En 493 Teodoriko, reĝo de la ostrogotoj, retenis sian posedon sen pagi tributon.[42] La gotoj ne akiris proprietaĵojn en Sicilio, ili restis en la regaĵoj de la romiaj terposedantoj (la ĉefa estas la episkopo de Romo) kaj tio faciligis lan tujan aliĝon al la imperia generalo Belizaro kiam li surteriĝis tie en 535 p.K. ekigante la rekonkeron de la duoninsulo.[42] La insulo restis dum tri jarcentoj sub bizanca dominado kaj dum tiu tempo ĝi restis ekster la itala aŭ la afrika distriktoj, rekte dependante de Konstantinopolo, kiel speco de imperia regado. Estas konate la granda influo, kiun la romia eklezio daŭre havis, kiu posedis multajn havaĵojn administritajn de rektoroj senditaj de la Papo mem.[43] En la 7-a jarcento, islamaj rejdoj komenciĝis el Afriko, kiun ili konsideris Sicilio kiel strategian punkton de kie oni povus regi la tutan Mediteranean Maron. Je la fino de la 7-a jarcento, Sicilio dum la regado de Justiniano la 2-a, iĝis thema aŭ provinco Sikelio de la Bizanca Imperio. La posta malintegriĝo de la Bizanca Imperio kaj ĝia malforto stimulis fortan malkontenton en Sicilio, tiel inter 663 kaj 668 la imperiestro de la Oriento Konstanto la 2-a translokigis la ĉefurbon de la imperio el Konstantinopolo al Sirakuzo, sed anstataŭ alporti profitojn al Sicilio kaj al la Imperio, ĝi kaŭzis longan militon inter la du urboj kaj la sendependecon de la thema Sikelio mem.[44] La Turmarko de la sicilio-bizanca ŝiparo Eŭfemio de Mesino, kiu deklaris sendependecon disde Konstantinopolo en 823, estis forpelita el la lokaj nobeluloj kaj venkita de la bizancanoj sub la gvido de Fotino, kaj devigita fuĝi al Ifrikio[45] (proksimume en la nuna Tunizio).[46] Tie, Eŭfemio trovis rifuĝon en la burgo-emirejo de Kajruano, Zijadato la 1-a, kiu petis helpon por efektivigi alteriĝon en Sicilio kaj forpeli la malamatajn bizancanojn,[47] la islamanoj, kiuj eble jam planis invadon de Sicilio, preparis floton de 70 ŝipoj, nomante la plej grandan nombron da volontuloj al la mara ĝihado. Eŭfemio, murdita en Kastroĝovano dum la sieĝo de 828-829, estas konsiderata kiel la viro kiu kaŭzis la islaman invadon de Sicilio kaj la komenco de la du jarcentoj de ilia regado sur la insulo.[48]

Araba periodo[redakti | redakti fonton]

La ruĝaj islamecaj kupoloj de la preĝejo Sankta Johano de la ermitoj, Palermo.

La stabila okupado de la insulo fare de la islamanoj komenciĝis nur post la surteriĝo en 827, ĉe Kabo Granitola, proksime al Marsala. La konkero daŭris malrapide: en 831 Palermo estis forprenita, en 843 Mesino, en 859 Kastroĝovano.[49] Ankoraŭ restis por la bizancanoj (sed eble pli bone diri en preskaŭ anarkia stato,[50] ĉar la bizancaj flotoj forlasis Sicilion je ĝia sorto) strio oriente kun Sirakuzo, kiu falis nur en 878, kaj Taormino, kiun ankoraŭ ili posedis ĝis 902. La islama okupado de Sicilio kaj ĝiaj insularoj finiĝis kun Rometta en 965.[49] Dum jarcentoj diversaj faktoroj certigis la superregadon de la islamanoj en Sicilio: la efikeco de ilia administra, fiska kaj ekonomia sistemoj (kun la dissolvo de la latifundio kaj la facileco de komercaj rilatoj kun la plej progresinta kaj apuda nordafrika mondo parte kaj islama ĝenerale), la forto de militaj strukturoj (kiuj ĝuis interalie la proksimecon de islamaj proprietaĵoj en suda Italio)[49], la politika divido de la italaj potencoj kaj la senpoveco de la diversaj kristanaj regantoj.[40]

Normanda periodo[redakti | redakti fonton]

La Zisa de Palermo.
La absido de la katedralo de Monrealo; ĉi tie regas la bildo de Kristo Pantokratoro.

Estis, tamen, la normandanoj kiuj ekloĝis en la sudo, kiuj eĉ antaŭ konkeri la kontinenton koncentris siajn klopodojn por forpeli la islamanojn de la insulo danke al la papa plaĉo.[51] Roĝero la 1-a komencis la entreprenon en 1060 kaj kompletigis ĝin en 1091 prenante Sicilion per grafa titolo kiel la feŭdo de Roberto Gviskardo. Lin sukcedis Roĝero la 2-a, kiu alportis la kontinentan Mezzogiorno al Sicilio kaj en 1130 per la kontraŭpapo Anakleto la 2-a, kaj tiam en 1139 fare de Inocento la 2-a, la krono de Sicilio kiel feŭdo de la Sankta Seĝo. Li elektis la urbon Cefalù kiel reĝan seĝon, kie li konstruis la Katedralan Bazilikon en 1131 kiel sia maŭzoleo. Lia filo Vilhelmo la malbona (1154-1166) lin sukcedis, tiel nomata pro la severeco kun kiu li, aŭ pli ĝuste lia potenca ministro[52][53], Admiralo Maio de Bari, subpremis la ribelojn de la grandaj, precipe en Apulio. Ĉi tiuj turnis sin al Frederiko la 1-a kaj al la bizanca imperiestro Manuelo la 1-a Komneno. La bizancaj milicioj alteriĝis en Apulio, okupante Brindizion kaj Tranon. Kreante bazon en Brindizio (1156), tamen, la konkeroj de Roĝero la 2-a estis forperditaj.[54] Sukcese por Vilhelmo la 1-a, dua filo de Vilhelmo la bona (1166-1189), la reĝlando vivis pace. En la disputo inter la Papo kaj la municipoj unuflanke kaj Ruĝbarbulo de la alia, Vilhelmo la 2-a restis kun la unua por defendi sin kontraŭ imperiaj celoj. Post Lenjano li finis en Venecio, samkiel la lombardaj municipoj, per militpaŭzo kun Ruĝbarbulo (1177) kaj posta paco de Konstanco (1183).

Ĉi tio favoris komprenon inter la germana imperio kaj la normanda reĝlando: Vilhelmo la 2-a fianĉigis la ununuran leĝan posteulon de la dinastio, Konstanca la 1-a, filino de Roĝero la 2-a, kun la filo de Ruĝbarbulo, Henriko (1184). La geedziĝo okazis en Milano en januaro 1186.

Vilhelmo la 2-a mortis, forta partio leviĝis kontraŭ Henriko la 6-a, kontraŭbatalante lin ĉar neleĝa filo en la normanda dinastio, Tankredo, grafo de Lecce, agnoskita de la Papo Klemento la 3-a.[54][55] Unua ekspedicio de Henriko la 6-a (1191) malsukcesis en la konkero de la reĝlando; dua, kiu okazis post la morto de Tankredo (februaro 1194), estis sukcesa, kaj fine de 1194 Henriko estis kronita kiel reĝo de Sicilio en Palermo. Tie oni provis fari ribelon kiun li furioze subpremis. Li intencis fari la reĝlandon bazo por granda ekspedicio kontraŭ la Bizanca Imperio, sed lia morto subite okazis en Mesino en septembro 1197.

La historio de Sicilio sub lia filo, Frederiko la 2-a, konata kiel stupor mundi, kiu iris al ĝenerala reorganizo de la reĝlando, estas rakontita laŭ relativa voĉo; kaj la daŭrigo de ĝi en tiu pri Manfredi. Kiam ĉi tiuj falis en Benevento (1266), Karlo la 1-a de Anĵuo, al kiu la pontifiko transdonis la reĝlandon, restis sia mastro; kaj la ekspedicio de Corradino de Ŝvabio (1268), kiu estis senkapigita en Napolo, sukcesis vane.[56]

Anĵua periodo[redakti | redakti fonton]

Saluto arĝenta de Karolo la 1-a.

Sicilio estis aparte malkontenta pro la regado de la anĵuoj, precipe pro ilia fiskismo. Kelkaj partaj ribeloj favore al Koradino estis furioze subpremitaj kun la ekstermo de tutaj loĝlokoj, kaj multaj nobeluloj estis senvestigitaj por doni siajn varojn al la francoj.[57] Plie, Sicilio sentis, ke ĝi estis prokrastita al Napolo, kie Karlo sidis. La homoj ankaŭ malkontentis pri la malkvieta maniero, en kiu la francoj traktis la inajn sicilianojn: malkontento, kiu eksplodis en la ribelo de la Sicila vespro, kiuj komenciĝis la 31-an de marto 1282, kio sekvis la intervenon de Petro la 3-a de Aragono aklamita reĝo de Sicilio kaj la tiel nomata milito inter la anĵuoj kaj aragonanoj.

Aragona periodo[redakti | redakti fonton]

La reĝo Marteno la maljuna

Per la paco de Caltabellotta (1302) Sicilio restis sub la rego de Frederiko la 2-a de Aragono, kun la titolo reĝo de Trinakrio. Post lia morto, la insulo devintus reveni al la anĵuoj sed anstataŭe Frederiko rekonis sian filon Petro kiel posteulon. Tial ekiĝis longa milito inter la du reĝlandoj, kiu estis nefinita kaj tre malutila, kun reciprokaj rejdoj kaj alteriĝoj ĉe la marbordoj kaj kun la leĝaro kaj subteno donitaj al reĝo Roberto; Petron sukcedis Ludoviko (1342-1355). Sub li kaj lia posteulo Frederiko la 3-a, Johana la 1-a de Napolo kaj ŝia edzo Ludoviko de Taranto intervenis, alvokitaj de multaj sinjoroj, ricevis en Mesino (1356) la omaĝon de la subigitaj sicilianoj kaj dum kelka tempo ili estis en la plej granda parto de la insulo. Tamen, baldaŭ Frederiko reakiris la avantaĝojn; kaj en 1372 la paco estis finita.

La insulo restis sendependa kaj kun sia propra dinastio ĝis ĉirkaŭ 1410. Kiam Frederiko la 3-a mortis en 1377, lia filino Maria ne estis agnoskita de Petro la 4-a de Aragono, kiu cedis siajn rajtojn super Sicilio al lia dua filo Marteno la maljuna, kiu siavice transdonis la rajton al sia filo Marteno la juna. La insulo estis dividita en aragona kaj sicilia frakcioj, ĉi-lasta regata de la potencaj baronoj Chiaramonte.[58]

Portiko de la ĉefpreĝejo de Bivona, unua sicilia urbo kiu iĝis duklando (1554).

Reĝino Maria estis kaptita de la aragona frakcio, sendita Katalunio kaj edziĝinta kun Marteno la juna, kaj li estis kronita en Palermo (1392). Eĉ la enlanda milito daŭris ĝis la fino de la jarcento. Kun la morto de Maria (1402) kaj Marteno la juna (1409), Marteno la maljuna, reĝo de Aragono, sin deklaris heredanto de la Reĝlando Trinakrio; sed, ankaŭ li mortis preskaŭ tuj post 1410 kaj formortis tie la dinastio de la reĝlando de Aragono, post tio venis epoko kie regis la konfuzo, ĝis sicilianoj kaj aragonanoj agnoskis la filon de la fratino de Marteno la juna, Ferdinando la 1-a de Aragono, tiel kunigante la du reĝlandojn kaj Sicilio tiel perdis sian sendependecon.[57]

En Sicilio la unuaj aragonaj reĝoj proklamis multajn konstituciojn por defendi la popolajn rajtojn krontraŭ la feŭdaj kaj fiskaj misuzoj, kaj ili definitive fondis la institucion de la parlamento, asembleo el origino normanda kiu konsistis el nobeluloj, pastroj kaj delegitoj de reĝaj urboj (t.e. ne-feŭdaj), kiu rajtis diskuti aferojn pri paco kaj milito, aprobi impostojn, cenzuri funkciulojn.[59] La reĝoj ankaŭ favorigis la urbajn liberecojn por teni la nobelaron sub ilia rego;[60] sed, malgraŭ ĉio ĉi, la feŭdaj sinjoroj akiris superan potencon malfavore al la reĝa aŭtoritato kaj la municipoj.[61] Tio ĉi kaŭzis profundan dekadencon de la insulo. Ĉi tiuj okazaĵoj kaj ĝiaj postaj konsekvencoj en Sicilio favorigis la konstruadon de novaj loĝataj centroj, inkluzive de kolonioj ne siciliaj.[62]

Alfonso de Aragono, reĝo de Sicilio, filo de Ferdinando la 1-a, ankaŭ aĉetis Napolon en 1442. Sed ĉe lia morto (1458) la kuniĝo finiĝis, ĉar Sicilio pasis kun Aragono al sia frato Johano la 2-a de Aragono. dum Napolo estis liverita fare de Alfonso, kiel persona aĉeto, al sia laŭleĝa natura filo, Ferdinando la 1-a.

Moderna periodo[redakti | redakti fonton]

Modica-SGiorgio.jpg
Katedralo de sankta Georgo en Modiko, unu el la ekzemploj de baroko ĉe la Valo de Noto.

Sub Fernando la katolika, filo de Johano la 2-a, reĝo de Aragono kaj de Sicilio, kiu dividis kun Izabela la registaron de la reĝlandoj de Kastilio kaj Aragono, okazis la konkero de Napolo (1501-03), kiun li gvidis kontraŭ Francio. Fernando reguligis la institucion de la vicreĝeco kiu konsistis el trijara mandatperiodo, efektivigis gravan fiskan reformon, kiu certigis al li parlamentan konsenton pri la peto de donacoj kontraŭ certa kaj regula kunvokadoj de la Parlamento, ordinare ĉiun trian jaron, kaj efektivigita laŭ lia longa regado. Serio de reformoj kiuj skizis la sistemon de registaro de la regno por la sekvaj du jarcentoj.[63]

Ĉefe en Palermo (foje en Mesino) loĝis vicreĝo, la reprezentanto de neĉeesta suverenulo, kiu devis plenumi siajn potencojn sub la leĝoj de la reĝlando Sicilio. Fakte en la imperia sistemo de la Habsburgoj de Hispanio, ĉiu regno aŭ teritorio, kiu apartenis al ĝi (Kastilio, Aragono, Katalunio, Sicilio, Sardio, Napolo, Milano, Nederlando, ktp.)[64] konservis sian politikan ordon, instituciojn, leĝojn, valutoj, mezurunuoj, lingvo kaj laŭ jura vidpunkto neniu povus "regi" aliajn. La laŭleĝa reĝo, kiu hazarde estis reĝo kaj princo de aliaj teritorioj, povis uzi la potencon laŭ la manieroj kaj formoj establitaj en la konstitucioj de la regnoj kaj per la ĉapitroj subskribitaj kaj ĵuritaj inter reĝoj kaj komunumoj en Sicilio (reĝimo de interkonsento). Tial la antikvaj kutimoj, imunecoj kaj privilegioj de la diversaj klasoj (feŭdismo, urbaj nobeluloj, pastraroj) reprezentitaj en la parlamento de la regno restis fortaj kaj ilia konservado kaj protekto konstituis la oficialan ideologion de la siciliaj regantaj klasoj.[59] Sub la regado de la Habsburgoj de Hispanio (imperiestro Karolo la 5-a, Filipo la 2-a, Filipo la 3-a, Filipo la 4-a, Karlo la 2-a) Sicilio havis periodon de granda ekonomia, socia, religia, arta, demografia evoluo, kiu daŭris ĉirkaŭ la 16-a jarcento ĝis en la fruaj jardekoj de la 17-a jarcento, kaj tiam estis implikita en la krizo kaj malkresko de la Hispana Imperio [65]( fiskismo, ekonomia kaj socia tradiciismoj) ankaŭ pro la granda ĝenerala krizo de la 17-a jarcento kaj la marĝenigo de la mediteranea ekonomia sistemo favore al la nova ekonomio atlantika.[66]

En la moderna hispana periodo la loĝantaro de Sicilio duobliĝis, dekoj da novaj regionoj naskiĝis en la interna cereala areo (interna koloniigo), Palermo kreskis el 30.000 loĝantoj al 140.000, Mesino el 25.000 al 90.000, enirante en la limigitajn vicojn de la plej bonaj eŭropaj urboj laŭ loĝantaro. Riĉeco kaj urba beleco, la sukera kaj silka industrioj disvolviĝis en la Valo Demone[67], kiu falis en la 17-a jarcento pro la konkurenco de sklavaj laboristoj en Ameriko kaj la ribelo de Mesino sed anstataŭigita per la ekspansio de la vina kaj citrusa kultivado.

La granda krizo en la 17-a jarcento kaŭzis sociajn agitiĝojn kaj malkontenton tra Eŭropo, pro kio okazis multaj epizodoj pri tumultoj, militoj kaj revolucioj el kiuj Sicilio ne saviĝis. Tie, serio de ribeloj estis registritaj en ĉiuj centroj de la insulo kaj precipe en Palermo en 1647 kaj, multe pli grave, en Mesino (1674-1678). La popolo de Mesino trovis la subtenon de la armeoj de Ludoviko la 14-a, kiuj batalis en la sicilia lando, sed ilia malvenko markis ĝian tragikan finon kiel granda komerca centro kaj fabrikado, kaj la ekonomia kolapso de la tuta silka areo. La lasta reĝo de la hispana Habsburga dinastio, Karlo la 2-a, mortis sen infanoj, kaj pro la rilatoj kiujn havis la diversaj dinastiaj familioj inter si, multaj eŭropaj regantoj ekpostulis la tronon kiu restis malplena. Ĉi tio kaŭzis la militon de hispana sukcedo (1701-1713) post kiu la italaj teritorioj ne plu havis rektan rilaton kun Hispanio, kies krono pasis al la Burbonoj. Per la paco de Utreĥto (1713) la Reĝlando Sicilio estis liverita al Viktoro Amadeo la 2-a de Savojo , kies regado daŭris kvin jarojn.[68]

Burbona periodo[redakti | redakti fonton]

La Palazzina Cinese, reĝa domo konstruigita en 1799 de Fernando la 1-a.
La revolucio de Palermo en januaro 1848 en tiama bildo.

La partikularismo de Palermo tute ne helpis la napolan revolucion, kiu efektive estis detruita de la grava kaj malfacila interna problemo. Aliflanke, eĉ tiu revolucio estis pli ĝuste memoro pri la napoleona periodo ol antaŭvido de la ribeloj pro la Risorgimento, kaj tial ĝi eĉ ne longe povis rezisti la aŭstrian armeon.[69] En la sekvaj jaroj, kiuj estis la ĉefaj jaroj de la Restarigo, Ferdinando la 1-a, Francisko la 1-a kaj precipe Ferdinando la 2-a, kiuj venis al la trono en 1830, provis moderigi ilian registaron per paternalismo en pluraj okazoj, modera, kaj ke ili volis aperi avida je novaj metodoj. Sed ĉi tio ne malhelpis, la okazon de pluraj konspiroj, inter kiuj la plej fama estas tiu de la 1-a de septembro 1831, en kiu la ribeliĝintoj, gviditaj de Domenico di Marco kaj plejparte apartenantaj al la klaso de metiistoj (kiuj tiam estis ligitaj al nobelaro) , vojaĝis ĉirkaŭ Palermo petante la konstitucion. En 1837 ekis alia revolucio en Katanio kaj Sirakuzo, favorata de la kondiĉoj en kiuj la loĝantaroj, frapitaj de malsato kaj kolero, estis trafitaj. Malpli sentiĝis la bezono de aŭtonomeco en ĉi tiu lasta movado, kiu tamen ja sentiĝis en Palermo, kiel montris la revolucio de la 12-a de januaro 1848, revolucio antaŭanta ĉiujn aliajn, kiuj eksplodis en tiu jaro, sed ankaŭ ĝi ne multe influis ĉar ankoraŭ estis vigligita de la spirito de insula sendependeco.

Komence Sicilio esperis akiri apartan konstitucion de Ferdinando la 2-a, sed la parlamento, kunveninta la 25-an de marto, prezidita de Vincenzo Fardella, devis agnoski la precizan rifuzon de la reĝo kaj poste deklaris, en aprilo, ke la rego de burbona monarkio finiĝis kaj, post konsulto al Ruggero Settimo, estro de la provizora registaro, la regenteco, uzante la rajtojn de "suverena kaj sendependa ŝtato", elektis la novan reĝon en la persono de Ferdinando de Savojo, duko de Ĝenovo filo de Karlo Alberto. Sicilio ankaŭ malkaŝe transdonis siajn aspirojn al sendependeco je la itala nivelo, montrante, ke ĝi komprenas la sorton de la duoninsulo kiel konfederacion de liberaj ŝtatoj. Profitante la geografian apartiĝon, kiun Sicilio havas, estis pli facile por la burbonoj, venkintaj en Napolo super la parlamento la 15-an de majo, gvidi la batalon kontraŭ Sicilio; en septembro Mesino, longe bombardita, devis eniri kaj antaŭ 1848 la napolaj trupoj plenumis la okupadon de la orienta marbordo, tiam invadante, en la nova jaro, Palermon. En 1849, la rezisto, kiun ĉi tiu urbo kondukis dum longa tempo, aperis tro multe al la patriotoj, kiuj ankoraŭ batalis en Romo kaj en Venecio malsame, ĉar ĉiuj sentis sin ligitaj al la sama destino kaj la kaŭzo de unu estis la komuna afero. Sed nun estis nenio farenda antaŭ la reago, kiu venkis en Italio kaj Eŭropo: la 15-an de majo 1849 Ferdinando la 2-a ekposedis Palermon kaj, sekve, la tutan insulon. Ĝi estis sperto maldolĉa, sed ĝi donis siajn fruktojn en la sekva jardeko, kiam publika opinio de Sicilio turniĝis, kiel estis en aliaj partoj de la duoninsulo, al la reĝlando Sardio kaj Cavour.[70]

Nuntempa periodo[redakti | redakti fonton]

Itala unuiĝo[redakti | redakti fonton]

Garibaldi en Palermo ĉe opero de Giovanni Fattori.

Kelkaj ribeloj malkaŝis la mensan staton de la sicilianoj, ĝis la 4-a de aprilo 1860 ekis la ribelo, gvidata de Francesco Riso, kunvokita el monaĥejo de Gancia.[71] La burbonaj trupoj tre facile rezonis, sed ĝi ofertis la vojon al Crispi por pruvi al Garibaldi, kiel la insulo pretas bonvenigi la ekspedicion, kiun li intencis fari, post tio la ribelemo mem de la sicilianoj kreskis. La kampanjo sur la insulo kontraŭ la burbonaj fortoj estis multe pli rapida ol oni kredis: la 14-an de majo, en Salemi Giuseppe Garibaldi alprenis la diktaturon de Sicilio nome de Viktoro Emanuelo la 2-a[72]; la sekvan tagon li venkis la malamikon en Calatafimi, malfermante la vojon al Palermo, kie li alvenis la 27-an de majo. La 2-an de junio la generalo formis registaron, en kiu la superreganta figuro estis Francesco Crispi kiel la unua ŝtat-sekretario kaj, baldaŭ poste, li forpelis la senditon de Camillo Benso di Cavour, La Farina, el la insulo, sed akceptis la kunlaboradon de Agostino Depretis, kiu ankaŭ estis sendita de Cavour.[71] Per la batalo de Milazzo la 20-an de julio, tuta Sicilio estis konkerita kaj la ekspedicio daŭris sur la kontinento. Post la plebiscito la 21-an de oktobro, la fazo de la provizora registaro de Garibaldi finiĝis kaj la sicilaj provincoj iĝis parto de la Itala reĝlando.

La homoj, perfiditaj de la promesoj de reformo (ĉefe terkultivaj) kaj de la misuzoj de la novaj regantoj, suferis pli pro la unuiĝo.[73][74] Post la unuiĝo oni nutris tion, kion oni nomis la fenomeno de post-unuiĝa banditeco, socia fenomeno de ribelo, ĝuste al la nova registaro kaj al la establita ordo. Ĉi tiu situacio kondukis al la ribelo de Palermo en septembro 1866, en kiu ili kuniĝis por kontraŭbatali la registaron de la Dekstro kaj la du opoziciojn: unuflanke la pastraro kaj la popolaj klasoj kaj aliflanke la demokratoj kaj respublikanoj, kiuj kolektis parton de la burĝaro kiu estis elreviĝintaj pro la unuiĝo. Dum sep tagoj Palermo estis regata de la ribeliĝintoj kaj la Generalo Raffaele Cadorna devis esti sendita por reordigi la ribelan kaoson, kiu eniris en la historion kiel ribelo de sep kaj duono.[75]

Giuseppe Garibaldi en Palermo en 1860

De 1886 ĝis 1894 la kondiĉoj de la insulo plibonigiĝis, ĉefe kiel rezulto de la ekonomiaj leĝoj de la centra registaro, favoraj al la norda ekonomio, kaj de la rompo de la komercaj rilatoj kun Francio en 1887, kiuj tre difektis la sudan terkultivadon. En la kamparo la malkomforto de la kamparanoj pligravigis la okupadon de la armeo de la ŝtataj terposedaĵoj, kiu vekis fortan reziston kaj kiu kondukis al la tragika epizodo de Caltavuturo (januaro 1893), kiam registaraj trupoj pafis kontraŭ la kamparanojn mortigante dek unu, en la kamparo kaj en sulfurejoj la laboristoj petis laboron aŭ pliigon de salajroj. Dume, ekde 1890-91, socialisma propagando penetris en la insulon kaj multnombraj laboristaj faŝismaj organizoj ekaperis. La movado, kiu etendiĝis pli kaj pli, favorigita de la malbona ekonomia situacio, estis alfrontita de la dua registaro de la sicilia Francesco Crispi perforte: la sieĝostato estis dekretita kaj malpermesita la gazetarlibereco, la faŝistoj estis arestitaj kaj senditaj al militaj tribunaloj. La kondiĉoj de la insulo ne multe pliboniĝis, eĉ dum la Giolittian-jardeko, kio efektive, kun industria protektado, plimalbonigis la situacion de la sudo en granda terkultura dominado. En 1893 palermano estis prezidanto de la Konsilio: Antonio di Rudinì. En la 20-a jarcento ankaŭ estis Vittorio Emanuele Orlando kaj, en la respubliko, Mario Scelba, el Caltagirone.[76]

Post la Unua mondmilito, faŝismo ankaŭ regis en Sicilio. Sed la totalisma reĝimo ne sukcesis solvi la problemojn de Sicilio (eĉ ne definitive tiu de la mafio, kiu ankaŭ fanfaronis pri Cesare Mori, ke ĝi estis elradikigita). En la dua mondmilito, la bombadoj kaj la brit-usonaj alteriĝoj, en julio 1943, kaŭzis rimarkindajn damaĝojn kaj nur malrapide Sicilio kreskis. La brita generalo Harold Alexander, kiu en sia kapo kiel supera komandanto de la armeo ankaŭ estis milita reganto de la okupitaj lokoj, metis kolonelon Charles Poletti ĉe la kapo de la Oficejo de Civilaj Aferoj de la AMGOT.[77] En februaro 1944 la Aliancanoj redonis la insulon al la itala registaro de la Suda Regno, kiu nomumis Altan Komisaron por Sicilio. Dume, la antikva tendenco al sendependeco kaj aŭtonomio, kiu en la antaŭa jarcento instigis la sicilianojn peti taĉmenton el Italio, denove gajnis forton. La separatisma movado formiĝis, kiu tenis la insulan vivon ekscitita, eĉ kun armiloj, inter 1943 kaj 1945, ĝis ĝi estingiĝis ankaŭ pro la establado, kun la Reĝa Dekreto de la 15-a de majo 1946, de la regiono Sicilio.

Sendependismo kaj aŭtonomismo[redakti | redakti fonton]

Flago de la sicilia sendependisma movado

Pro ĝia insulanismo, ĝia geografia pozicio en Mediteraneo kaj ĝia kultura unikeco, Sicilio ĉiam ĝuis larĝan aŭtonomecon en la kunteksto de pli grandaj imperioj, kiam ĝi ne estas enkadrigita en sia propra reĝlando, abunde sendependa dum ses jarcentoj. La originoj de moderna sendependeca movado en Sicilio troviĝas en la separismaj ribeloj de 1820 kaj en la sicilia sendependeca revolucio de 1848. La naskiĝon de spontana sendependisma sento (en la nuntempa epoko),[78] ene de la itala ŝtato, oni povas konsideri la 16-an de septembro 1866, en kiu la sicilianoj ribeliĝis, pli aŭ malpli perforte, al la regado de la novnaskita reĝlando Italio. Tiu ribelo nomiĝis "sep kaj duono", t.e. ĝia tempodaŭro. La ribelo flamigis la tutan Palermon, preskaŭ ĉiujn sicilajn urbojn kaj inkludis multajn politikajn frakciojn naskitajn dum la Risorgimento (respublikanoj, por-klerikoj, por-burbonaj). Ĉi tiu ribelo estis sufokita de la itala armeo, kaj ĉia ribelo nome de sicilia nacio estis daŭre subpremata ĝis la preskaŭ tuta malapero de la movado.[79]

En la frua postmilita periodo la sicilia sento renaskiĝis kaj respektis la alvenon de la faŝismo, post kiu per la alteriĝo surteriĝo de la aliancanoj ekregis novan forton, la MIS estis establita (gvidata de la karisma figuro de Andrea Finocchiaro Aprile), kiu fine de la dua mondmilito fanfaronis pri pli ol kvincent mil aliĝintoj al EVIS, lia armea brako,[80] (gvidita unue de Canepa kaj poste de Giuliano) kaj aliaj malgrandaj movadoj. Post la malsukcesa sendependeco kaj la aŭtonomisma kompromiso atingita de la nova Itala Respubliko, la sicilia sendependeco fariĝis pli kaj pli malproksima kaj la balota konsento al la separismaj partioj estis ĉiam pli malalta kaj nur ĉe la elektoj de 1947 por la Sicilia regiona asembleo la MIS akiris dek deputitojn kaj malaperis jam en la elektoj de 1951..[81]

Aŭtonomismaj kaj sendependaj movadoj reaperis tra la tempo: en 1951 la aŭtonoma koncentriĝo de Paolo D'Antoni, kiu akiris nur tri deputitojn; en 1959 la Socia Kristana Kuniĝo Sicilia de Silvio Milazzo, kiu akiris 10 deputitojn; en 2001, la Nova Sicilio de Bartolo Pellegrino kaj Nicolò Nicolosi, kun 5 deputitoj; en 2006 la Movado por Aŭtonomeco de Raffaele Lombardo. Iuj movadoj kaj iuj eksterparlamentaj fortoj ankaŭ postulas sendependecon, inkluzive la MIS, la FNS kaj la Landon kaj Liberigon same kiel la antaŭe menciitajn aŭtonomajn partiojn sed sen reprezentantoj en la Parlamento.[82]

Administraj dividoj[redakti | redakti fonton]

la provincoj de Sicilio

Administre, Sicilio estas dividita en naŭ provincojn, ĉiu kun samoma ĉefurbo kiel la provinco. Malgrandaj ĉirkaŭaj insuloj ankaŭ estas parto de diversaj siciliaj provincoj: la Liparaj insuloj (Mesino), mezkoridoro de Ustiko (Palermo), Egadaj insuloj (Trapanio), mezkoridoro de Pantelleria (Trapanio) kaj Pelagaj insuloj (Agriĝento). Sicilio konsistis, ĝis 2015, el naŭ provincoj:

Ĉefaj urboj[redakti | redakti fonton]

Sekvas listo de la 10 urboj kun plej da loĝantoj.

1 Palermo Provinco Palermo 666 800 loĝ.
2 Katanio Provinco Katanio 301 800 loĝ.
3 Mesino Provinco Mesino 245 200 loĝ.
4 Sirakuzo Provinco Sirakuzo 123 300 loĝ.
5 Marsala Provinco Trapanio 82 300 loĝ.
6 Gela Provinco Kaltaniseto 77 300 loĝ.
7 Ragusa Provinco Raguzo 72 100 loĝ.
8 Trapanio Provinco Trapanio 70 800 loĝ.
9 Vittoria Provinco Raguzo 61 200 loĝ.
10 Kaltaniseto Provinco Kaltaniseto 60 300 loĝ.

Kulturo[redakti | redakti fonton]

Sicilio delonge estas ligita al la artoj; multaj poetoj, verkistoj, filozofoj, intelektuloj, arkitektoj kaj pentristoj havas radikojn en la insulo. La prestiĝa historio en ĉi tiu kampo povas esti spurita ĝis la greka filozofo Arkimedo, loĝinto de Sirakuzo, kiu fariĝis fama kiel unu el la plej grandaj matematikistoj de ĉiuj tempoj. Gorgio kaj Empedoklo estas du aliaj tre konataj fruaj siciliaj grekaj filozofoj, dum la sirakuzano Epikarmo estas konsiderata kiel la inventisto de la komedio.

Arto kaj arkitekturo[redakti | redakti fonton]

Terakotaj ceramikaĵoj el la insulo estas bone konataj, la arto de ceramiko en Sicilio venas el la origina antikva popolo nomata sikanoj. Ĝi poste perfektiĝis dum la periodo de greka koloniigo kaj ankoraŭ restas elstara ĝis hodiaŭ. Nuntempe Caltagirone estas unu el la plej gravaj centroj en Sicilio por la arta produktado de ceramikaĵoj kaj terakotaj skulptaĵoj. Famaj pentristoj inkludas renesancajn artistojn Antonello da Messina, Renato Guttuso kaj la naskiĝinto en Grekio, Giorgio de Chirico, kiu estas ofte nomata "patro de superrealisma arto" kaj fondinto de la metafizika arta movado. La plej famaj arkitektoj estas Filippo Juvarra (unu el la plej gravaj figuroj de la itala baroko) kaj Ernesto Basile.

Sicilia baroko[redakti | redakti fonton]

La Katedralo de Sirakuzo

La sicilia Baroko havas unikan arkitekturan identecon. Noto, Caltagirone, Katanio, Raguzo, Modiko, Scicli kaj precipe Acireale enhavas kelkajn el la plej bonaj italaj ekzemploj de baroka arkitekturo, ĉizitaj en la loka ruĝa sabloŝtono. Noto provizas unu el la plej bonaj ekzemploj de la baroka arkitekturo alportita al Sicilio. La baroka stilo en Sicilio estis plejparte limigita al konstruaĵoj starigitaj fare de la Romkatolika Eklezio, kaj palacoj konstruitaj kiel privataj loĝejoj por la sicilia aristokratio. La plej fruaj ekzemploj de ĉi tiu stilo en Sicilio malhavis individuecon kaj estis tipe peze ŝarĝitaj de ornamaĵoj vidataj de siciliaj vizitantoj al Romo, Florenco kaj Napolo. Tamen, eĉ ĉe ĉi tiu frua stadio, provincaj arkitektoj komencis korpigi iujn popolajn trajtojn de la pli malnova arkitekturo de Sicilio. Meze de la 18-a jarcento, kiam la baroka arkitekturo de Sicilio estis rimarkinde malsama de tiu de la kontinento, ĝi tipe inkludis almenaŭ du aŭ tri el la sekvaj ecoj, kune kun unika libereco de dizajno pli malfacile karakterizebla per vortoj.

Edukado[redakti | redakti fonton]

Fasado de la iama monaĥejo de benediktanoj, kiu nun gastigas du fakultatojn de la Universitato de Katanio.
Fakultato de sciencoj, Universitato de Palermo

En 1434 estis fondita la unua universitato de Sicilio: la Siciliae Studium Generale, hodiaŭ Universitato de Katanio. La patro de la sicilia universitata kulturo estas Alfonso la 5-a de Aragono, kiu sponsoris la naskiĝon de la kataniaj studoj. Estis tamen Ignaco Lojola kiu fondis la Universitaton de Mesino en 1548. La Universitato de Palermo (1805) al kiu aldoniĝis la duonprivata Universitato Kore de Enna (2005) estas pli freŝa institucio. Krome la filio de la Libera Universitato Maria SS. Assunta ĉeestas en Palermo. La plej juna universitata teritoria centro certe estas tiu de Trapanio, kiu estas parto de la agadoj de la Universitato de Palermo. En Trapanio estas kvin fakultatoj: Agrikulturo, Jurisprudenco, Literaturo kaj Filozofio, Medicino kaj Kirurgio, Matematikoj. Entute la tri publikaj universitatoj plus la duon-publika de Enno havas ĉirkaŭ 180.000 membrojn..[83]

La nivelo de la sicilia universitato ne estas alta. Laŭ esploroj de La Repubblica en 2005 (kiu ne inkluzivas Ennon ĉar ĝi ankoraŭ ne ekzistis) rangigas Palermon (63.400 membroj) kaj Katanion (50.700 membroj) inter la grandegaj universitatoj, kun pli ol 40.000 membroj, dum Mesino (39.600 membroj) estas metita inter la mezaj universitatoj, inter 40.000 kaj 20.000 registritaj. La studo faras serion de taksadoj bazitaj sur kvar kampoj (la servoj ofertitaj al studentoj, stipendioj, instalaĵoj kaj la interreto) por ellabori rangon de ĉiu grupo de universitatoj. Palermo estas en la 7a loko (ligita kun la universitato de Bari), dum Katanio estas la 10-a el dek unu grandaj universitatoj. Mesino anstataŭe estas 15-a el 18. En la unuaj du kazoj, la strukturoj determinas la malaltan rangotabelon (la voĉdonoj, en cent kaj dek, estas respektive 71 kaj 76, la plej malaltaj en la grupo), dum en Mesino precipe mankas servoj.

La sama kriterio estis sekvita por ĉiu unuopa fakultato, kies klasifiko tamen koncernas ĉiujn universitatojn. Se oni ekskludas tiujn ne taksitajn, la siciliaj fakultatoj ofte ripetiĝas en la lastaj lokoj: ĉiuj tri koncerne Ekonomion (Katanio, Palermo kaj Mesino), Mesino kaj Katanio por Medicino kaj Kirurgio, la ununura Mesino por Edukaj Sciencoj, ankoraŭ la paro Mesino-Katanio por matematikaj, fizikaj kaj naturaj sciencoj, Palermo por politikaj sciencoj kaj Mesino por statistikaj sciencoj. La plej bona fakultato ŝajnas esti Edukaj Sciencoj de Palermo, kiu estas en la sesa loko en la nacia rango kun 89.4.

Literaturo[redakti | redakti fonton]

La literatura produktado estas tre aktiva en Sicilio laŭlonge de la jarcentoj, komence danke al la kortego de Frederiko la 2-a kun sia sicilia skolo. Inter la jaroj 1230 kaj 1266 disvolviĝis en la ŝvaba kortego la unua vulgara lingvo. Kvankam ĝia uzo restis nur ĉe italaj kortegoj kaj literaturo, post la ŝvaboj ĝi estis revivigita de la toskanaj verkistoj forte influitaj de la literatura prestiĝo de la skolo, kies estro, Jakobo el Lentini, atribuis la inventon de la soneto. . Danke al la poezia stilo de la sicilianoj, inkluzive de Cielo d'Alcamo, multaj el iliaj vortoj kaj esprimoj pasis al la fama Toskana dialekto, la bazo de la itala lingvo.

La sicilia lingvo trovis altvalorajn literaturajn ekzemplojn danke al grandaj poetoj kiaj Giovanni Meli, Domenico Tempio, Mario Rapisardi kaj Ignazio Buttitta, verkistoj kiaj Gesualdo BufalinoAndrea Camilleri kaj dramturgoj kiaj Pier Maria Rosso di San Secondo, Nino Martoglio, Luigi Pirandello (Nobel-premiito) kaj Luigi Capuana. Mencinidas ankaŭ la romanistoj Giovanni Verga kaj Federico De Roberto, kiu naskiĝis en Napolo sed loĝis en Katanio (urbo de kie devenis lia familio kaj kie li realigis siajn verkojn, I Viceré), dum speciala mencio al Pirandello, Leonardo Sciascia, Vitaliano Brancati kaj Ercole Patti kiuj revoluciigis la romanarton de la 20-a jarcento. Salvatore Quasimodo (Nobel-premiito) estis ankaŭ pioniro de hermetikismo. Oni memoru ankaŭ pri Giuseppe Tomasi di Lampedusa, fama pro la historia romano Il Gattopardo, portreto de la Sicilio post la itala unuiĝo, kaj Elio Vittorini, Vincenzo Consolo, Mario Gori, Salvatore Camilleri, Alessio Di Giovanni, Vito Mercadante, Stefano D'Arrigo, Luigi Natoli, Vanni Pucci, Vann'Antò, Antonino Pino Balotta, Lionardo Vigo, Santo Calì, Mariannina Coffa, Simonetta Agnello Hornby, Santo Piazzese, Gesualdo Manzella Frontini, Luca Matranga, Giuseppe Schirò, Vincenzo Navarro, Eduardo Giacomo Boner, Girolamo Ragusa Moleti, Maria Occhipinti, Tommaso Aversa, Ortensio Scammacca, Antonio Veneziano, Ruggero Vasari, Enrico Cardile, Guglielmo Jannelli, Stefano Lanuzza, Giovanni Formisano, Giambattista Spampinato, Dacia Maraini kaj la poeto Lucio Piccolo di Calanovella.

Muziko[redakti | redakti fonton]

Dum la lastaj kvar jarcentoj Sicilio vidis la naskiĝon de ilustraj reprezentantoj de la muzika mondo. Inter la unuaj, laŭ kronologia ordo, troviĝas la madrigalistoj Pietro Vinci, Sigismondo d'India kaj Antonio Il Verso, kaj la operistoj Alessandro Scarlatti, Giovanni Pacini, Vincenzo Bellini, Francesco Paolo Frontini, Antonino Palminteri, Alberto Favara, Antonio Scontrino, Giuseppe Cesare Balbo, Pietro Antonio Coppola, kaj la nuntempaj Matteo Musumeci kaj Nunzio Ortolano.[84]

En la 20-a jarcento kelkaj komponistoj siciliaj avangardis: postweberniane: Girolamo Arrigo, Aldo Clementi, Salvatore Sciarrino, Francesco Pennisi, Roberto Carnevale, Federico Incardona, Marco Betta, Giovanni Sollima, Calogero Giallanza. Kelkaj famaj kantistoj de opero kiaj Giuseppe di Stefano, Pietro Ballo, Salvatore Licitra, Giulio Crimi kaj Desirée Rancatore.[85]

Jen kelkaj elstaruloj en diversaj muzikstiloj, kaj nacie kaj internacie, kiaj pop- kaj rokmuziko kaj ĵazo: Pippo Pollina, Giuni Russo, Franco Battiato, La Bionda, Gianni Bella, Marcella Bella, Carmen Consoli, Carlo Muratori, Giusy Ferreri, Levante, Uzeda, Silvia Salemi, Gerardina Trovato, Denovo, Tinturia, Agricantus, Ivan Segreto, Mario Venuti, Mario Biondi, Roy Paci, Fiorello, Cristiano Malgioglio, Qbeta, Lorenzo Fragola, Giovanni Caccamo, Filippa Giordano, Francesco Cafiso, Piero Barone. La plej elstara kantisto de sicilia folkmuziko estas Rosa Balistreri.

Teatro de marionetoj[redakti | redakti fonton]

La siciliaj pupoj.

En 2001 okazis la registriĝo inter la Parola Heredaĵo kaj Nemateria Heredaĵo de la Homaro fare de Unesko de la Teatro de Marionetoj, la unua itala heredaĵo kiu eniris en ĉi tiun liston,[86] nome, la sicilia marioneta teatro. La marionetoj, kiuj reprezentas la rolulojn de la karolida epoko, prezentas la rakontojn de la Kanto de Roland, la Orlando Furioso kaj la Jerusalemo liberigita. La ĉefrolulo estas la kavaliro Orlando, sed ankaŭ loko por Rinaldo, Angelica kaj aliaj. Lulilo de la marioneta teatro estas Palermo, kie ekzistas multaj teatroj kaj muzeo kaj lernejo fama kiel tiu de la familio Cuticchio kaj precipe tiu de Mimmo Cuticchio. Alia grava centro estas Acireale, baroka urbo, kiu vidis ĉi tiun arton vigliĝi danke al la multnombraj ĉefaj marionetistoj, inkluzive la faman Emanuele Macrì, al kiu la eponima muzeo-teatro estas dediĉita, kie ĉiutage eblas ĉeesti spektaklojn de ĉefaj marionetistoj. Krome, la familio Canino distingiĝis en Alcamo, Partinico kaj Sciacca, precipe Gaspare Canino.

Amaskomunikiloj[redakti | redakti fonton]

Regiona sidejo de la RAI en Palermo.

Tri naciaj gazetoj estas publikigitaj en Sicilio: Giornale di Sicilia, La Sicilia kaj la Gazzetta del Sud. RAI havas sicilian eldonejon, kies sidejo estas en Palermo kun filio en Katanio. Ili estas ankaŭ redaktataj, kaj povas esti aĉetataj en ĉiuj sicilaj ĵurnalkioskoj, la Quotidiano di Sicilia kaj la semajna Centonove.

La ĉefaj regionaj televidoj, videblaj tra la tuta insulo, estas: Antenna Sicilia, Telecolor, TRM Tele Radio del Mediterraneo kaj TGS Tele Giornale di Sicilia.

Fine, estas multaj interretaj komunikiloj kiel Live Sicilia, BlogSicilia, PalermoReport, MessinaWeb, CataniaOggi, TP24, Il Fatto Nisseno, iuj el la plej popularaj.

Regionaj simboloj[redakti | redakti fonton]

La sicilia flago.
Tradicia sicilia ĉaro

Ekzistas pluraj kulturaj ikonoj kaj regionaj simboloj en Sicilio, inkluzive de flagoj, ĉaroj, vidindaĵoj kaj geografiaj ecoj.

La flago de Sicilio, konsiderata kiel regiona ikono, unue estis adoptita en 1282, post la Sicila vespro en Palermo. Ĝi estas karakterizita per la ĉeesto de la trinakrio (triskelo) en ĝia centro, la flugila kapo de Meduzo kaj tri tritikaj oreloj. La tri fleksitaj kruroj reprezentas la tri pintojn de la insulo Sicilio mem. La koloroj reprezentas la urbojn Palermo kaj Corleone, tiutempe terkultura urbo. Palermo kaj Corleone estis la unuaj du urboj kiuj fondis konfederacion kontraŭ la rego de anĵuoj. Ĝi finfine iĝis la oficiala publika flago de la Regiono Sicilia en januaro 2000, post la aprobo de konata regiona juro, kiu celas ĝian uzon en publikaj konstruaĵoj, lernejoj kaj urbodomoj kune kun la nacia itala flago kaj la eŭropunia flago.

Familiara kiel antikva simbolo de la regiono, la Triskelo ankaŭ aperas ĉe grekaj moneroj de Sirakuzo, kiel ekzemple moneroj de Agatoklo (317-289 a.K.). La simbolo devenas de kiam Sicilio estis parto de Granda Grekio, la kolonia etendiĝo de Grekio, preter la Egeo. La triskelo estis revivigita, kiel novklasika kaj neburbona emblemo por la nova napoleona Reĝlando de la du Sicilioj, de Joakimo Murat en 1808. Plinio la Maljuna atribuis la originon de la triskelo de Sicilio al la triangula formo de la insulo, la antikva Trinakrio, kiu konsistas el tri grandaj tavoloj samdistancaj unu de la alia, indikante iliajn respektivajn direktojn, kies nomoj estis Pelorus, Pachynus, kaj Lilybæum. La tri kruroj de la triskelo ankaŭ memorigas la tri-krurajn tablojn de Hefesto, kiuj mem kuris solaj, kiel menciite en la Iliado ĉapitro xviii.

La sicilia ĉaro estas ornamita, bunta stilo de ĉeval- aŭ azen-tirita ĉaro indiĝena en Sicilio. La sicilia lignaĵisto George Petralia deklaris ke ĉevaloj estis plejparte uzitaj en la grandaj urboj kaj plataj ebenaĵoj, dum azenoj aŭ muloj estis pli ofte uzitaj en malglata tereno por transportado de pezaj ŝarĝoj. La ĉaro havas du radojn kaj estas ĉefe farita mane el ligno kun feraj komponaĵoj.

La sicilia coppola estas tradicia speco de plata ĉapo tipe portita de viroj en Sicilio. Unue uzata de anglaj nobeluloj dum la malfrua 18-a jarcento, la tascu ekuziĝis en Sicilio komence de la 20-a jarcento kiel veturila ĉapo, kutime uzata de aŭtomobilistoj. La coppola estas kutime farita en tvido. Hodiaŭ ĝi estas vaste rigardita kiel definitiva simbolo de sicilia heredaĵo.

Kino[redakti | redakti fonton]

La sicilia reĝisoro Oskar-premio Giuseppe Tornatore.

La kinarto en Sicilio komenciĝis jam en la frua 20-a jarcento kaj tra la tempo registris kinematografiajn verkojn, produktadajn domojn kaj gravajn produktorojn. Laŭlonge de jardekoj, la insulo ankaŭ estis uzata kiel filmscenejo por multaj verkoj.

En Katanio en 1913 "Morgana-filmo" naskiĝis, sed el ĉi tiu kompanio neniuj produktaĵoj estas konataj, dum en samnoma kompanio fondita en Romo en 1914 la katana dramisto Nino Martoglio estis la artreĝisoro, kiu reĝisoris la nurajn tri filmojn produktitajn de tiu kompanio, kaj inter ili Sperduti nella buio, situinta en Napolo, sed interpretita de multaj sicilaj aktoroj, inter ili Giovanni Grasso kaj Virginia Balistrieri.

La nigroblankaj filmoj ĉefrolitaj de Angelo Musco kaj lia teatra grupo estis inter la unuaj sukcesaj filmoj filmitaj en Sicilio. Luigi Pirandello ankaŭ sekvis kun intereso la evoluon de kinematografio, partoprenante skriptojn de kelkaj filmoj ĉirkaŭ 1933.

En Palermo, Panaria Film estis grava filmfirmao. Ĝi estis fondita en la dua duono de la kvardekaj jaroj fare de Princo Francesco Alliata di Villafranca, kune kun Pietro Moncada de Paternò, Renzo Avanzo kaj Fosco Maraini. Post kelkaj submaraj mallongaj filmoj, en 35 mm, en la Liparaj Insuloj (la unua filmita en Italio), li produktis Vulcano, kun Anna Magnani, kaj La carrozza d'oro de Jean Renoir. Fermita pro ŝuldoj en 1956. La produktado de la dokumentariisto Vittorio De Seta ankaŭ estis rimarkinda.

Hodiaŭ ekzistas establitaj sicilaj direktoroj, kiel la Oskar-premiito Giuseppe Tornatore, Pasquale Scimeca, Aurelio Grimaldi, Marco Amenta, Emma Dante, Roberto Andò, Emanuele Crialese, Luca Guadagnino kaj la paro Ciprì kaj Maresco.

Kuirarto[redakti | redakti fonton]

Cannoli siciliaj.
Aranĉinoj el Raguzo.

Sicilia kuirarto estas parto de kompleksa regiona gastronomia kulturo, kiu montras spurojn kaj kontribuojn de ĉiuj kulturoj, kiuj loĝis en Sicilio dum la lastaj du jarmiloj. El la manĝkutimoj de Granda Grekio al la ĉarmoj de la "Monsù" de la grandaj noblaj kuirejoj, pasante el la desertoj de la araba-normanda epoko kaj de la restaĵoj al la juda kuirmaniero: ĉio kontribuas al tio, ke sicilia kuirarto varias.[87]

La listo de tipaj produktoj estas tre longa. Ĉiu provinco, kaj en multaj kazoj ĉiu municipo, havas siajn proprajn specialaĵojn kaj eĉ la nomoj de la samaj manĝaĵoj varias de loko al loko. La sicilia glaciraspaĵo estas universale konata kiel komuna produkto al preskaŭ ĉiuj provincoj kaj aprezata en la areoj de Katanio kaj Mesino.[88] Malpli konataj estas du aliaj trinkaĵoj kun laktoŝajno: la hordetrinkaĵo (dolĉa) kaj migdala lakto (dolĉa-maldolĉa). Inter la bongustaj produktoj, la ĉeestantoj en la tiel nomata surstrata kuirarto estas tre disvastigitaj, kun rizo aranĉinoj, troveblaj tra tuta Sicilio, kiel pinto en ĉi tiu kategorio. Tipaj en la regiono de Palermo estas la panelo, la krokedoj "krokeoj" , la pani câ meusa (pano kun lieno), la fritolo (prilaborita kaj boligita manĝo), la raskaturo (miksaĵo de krokeo kaj panelo), sfinĉuno (dutavola pico) ) kaj la stigiolo (rostitaj intestaj ŝafidaĵoj).[89]

En Mesino, tamen, la produktoj estas kamparanaj, inter kiuj la pidono kaj la aranĉinoj kun la karakteriza konusa formo, kaj la mesina fokatĉo.[90] Ĝi havas multajn pladojn kiuj estas ligitaj al melongenoj, kiaj kaponato, parma fromaĝo, pasta alla Norma kaj ''scacci'', tritikdura fokatĉo kun petrosela farĉaĵo, aŭ tomatoj kaj florbrasikoj, kiel veraj bongustaj tortoj. Ankaŭ la fiŝoj, laŭ multaj specoj, estas grava manĝaĵo en la sicilia kuirarto kaj en ĉi tiu tre fama sektoro ĝi estas nomata ''fiŝaĵo laŭ mesina maniero''. Tipa en Trapanioo estas la kuskuso de la suda mediteranea kuirarta tradicio, sed malkiel la aliaj magrebaj landoj, kie anstataŭe ĝi kutime baziĝas sur viando, ĝi estas preparita kun fiŝaĵoj. Inter la tipaj desertoj de la regiono estas la kanoloj, la klasika kasato (malpli dolĉa ĉe mesina versio) aŭ bakita, la mesina pinjolato, la "Taganu d'Aragona" kaj la tipa dolĉaĵo Fedora, kuko ŝprucita per kakaa pulvoro.[90]


Vinoj kaj trinkaĵoj[redakti | redakti fonton]

Mapo de siciliaj vinoj

Vinkultivado kaj vino estis alportitaj al okcidenta Sicilio fare de fenicoj inter la 8-a kaj 7-a jarcentoj a.K. En orienta Sicilio, La vinkultivado disvastiĝis ekde la greka koloniisma periodo (7a-6a jarcentoj a.K.) kun la tradicia sistemo nomata "alberello". Estas kelkaj indiĝenaj vinkultivaĵoj sur la insulo, ambaŭ blankaj kaj ruĝaj: Zibibbo, (enkondukita de fenicoj en Pantelleria), Nero d'Avola , Grillo, Frappato, Perricone, Ansonica.[91]

La naskiĝo de Marsala en 1773 kiel forta vino estas centrita ĉe la figuro de la angla komercisto John Woodhouse. Marsala estis la unua vino kun devennomo registrita kaj protektita de la itala vinhistorio.[92] Ankaŭ la vino Bianco d'Alcamo akiris tian agnoskon. Post kiam la itala vino estis uzata kiel tranĉa vino por francaj kaj piamontaj vinoj dum jardekoj, pro forta alkohola enhavo, ekde la 1960-aj jaroj, la rafinado de vinfaradaj teknikoj kondukis al kreado de multaj vinoj, kun protektita devennomo.[93] Nur la provinco Trapanio produktas 10% de italaj vinoj.[94]

Scienco[redakti | redakti fonton]

Hodierna, grava astronomo, fizikisto kaj arkitekto sicilia.

Katanio havas unu el la kvar laboratorioj de la Nacia Instituto pri Nuklea Fiziko, en kiuj estas ciklotrono, kiu uzas protonojn por eksperimentoj de nuklea fiziko kaj por partiklaj terapioj por pritrakti kanceron (protonoterapio). Noto havas unu el la plej grandaj radioteleskopoj en Italio, kiu plenumas geodeziajn kaj astronomiajn observojn. Ekzistas observatorioj en Palermo kaj Katanio, administritaj de la Nacia Instituto pri Astrofiziko. En la Observatorio de Palermo la astronomo Giuseppe Piazzi malkovris la unuan kaj la plej grandan asteroidon identigeblan Cereso (hodiaŭ konsiderata nana planedo) la 1-an de januaro 1801. Katanio havas du observatoriojn, el kiuj unu situas sur Etna je 1.800 metroj.[95]

Sirakuzo ankaŭ estas eksperimenta centro por la sun-teknologioj per la kreado de la projekto suna elektrocentralo Arkimedo, kiu estas la unua koncentrita suncentralo uzanta kunfanditan salonon por varmo-transpaso kaj stokado, kiu estas integrita kun cikla gasinstalaĵo. La tuta ejo estas posedata kaj funkciigata de Enel.[96][97] La turisma urbo Eriĉo ankaŭ estas grava scienca loko danke al la Scienca Kulturcentro Ettore Majorana , kiu ĉirkaŭprenas 123 lernejojn el la tuta mondo, kovrante ĉiujn sciencajn branĉojn, ofertante kursojn, seminariojn, laborejojn kaj jarkunvenojn. Ĝi estis fondita de la fizikisto Antonino Zichichi en honoro de alia sciencisto de la insulo, Ettore Majorana konata pro la Majorana ekvacio kaj Majorana fermiono. La famaj sciencistoj de Sicilio inkludas ankaŭ Stanislao Cannizzaro (apotekisto), Giovanni Battista Hodierna kaj Niccolò Cacciatore (astronomoj).

Religio[redakti | redakti fonton]

Kiel en la plejmulto de Italio, la kristana romkatolikismo estas la plej praktikata religia konfesio en Sicilio, kaj la eklezio ankoraŭ ludas gravan rolon en la vivo de multaj homoj. Antaŭ la invado de la normandoj, Sicilio estis plejparte orient-ortodoksa, de kiu malmultaj anoj ankoraŭ hodiaŭ restas. Ekzistas ankaŭ rimarkinda malgranda malplimulto de orient-ritaj bizancaj katolikoj, kiuj havas miksitan kuniĝon kun etnaj albanoj; ĝin prizorgas la Itala-albana grek-katolika eklezio. Plej multaj homoj ankoraŭ frekventas preĝejon ĉiusemajne aŭ almenaŭ por religiaj festoj, kaj multaj homoj geedziĝas en preĝejoj. Estis ampleksa ĉeesto de judoj en Sicilio dum almenaŭ 1.400 jaroj kaj eble dum pli ol 2.000 jaroj. Kelkaj akademiuloj kredas ke la siciliaj judoj estas parte prauloj de la aŝkenazaj judoj.[98] Tamen, granda parto de la juda komunumo malaperis kiam ili estis forpelitaj de la insulo en 1492. Islamo ĉeestis dum la emirlando de Sicilio, kvankam islamanoj ankaŭ estis forpelitaj. Hodiaŭ, plejparte pro enmigrado al la insulo, ekzistas ankaŭ pluraj religiaj malplimultoj, kiel ekzemple la Atestantoj de Jehovo, Islamo, judismo, kaj sikismo. Ekzistas ankaŭ konsiderinda nombro de evangeliismaj eklezioj kiuj agadas en la insulo.

Popola kulturo[redakti | redakti fonton]

Karnavaloj en Acireale

Ĉiu urbo kaj vilaĝo havas sian propran sankta patronon, kaj la festoj estas markataj de buntaj procesioj tra la stratoj kun marŝantaj bandoj kaj spektakloj de artfajraĵoj.

Religiaj festoj siciliaj ankaŭ inkluzivas la presepe vivente, kiu okazas dum Kristnaska sezono. Brile kunmetante religion kaj folkloron, ĝi estas konstruita sicilia vilaĝo de la 19-a jarcento, kun naskiĝo, kaj havas homojn de ĉiuj aĝoj vestitaj kiuj uzas vestojn de la epoko, iuj imitante la Sanktan Familion kaj aliaj laborante kiel metiistoj de sia aparta epoko. Ĝi kutime finiĝas ĉe Epifanio, ofte reprezentita per la alveno de la magiistoj.

Religia festivalo en Trapanio

Parola tradicio grave rolas en la sicilia folkloro. Multaj rakontoj trapasis de generacio al generacio kaj implikas karakteron nomatan "Giufà". Anekdotoj de la vivo de ĉi tiu karaktero konservas la kulturon de Sicilio kaj transdonas moralajn mesaĝojn.

La sicilianoj ankaŭ ĝuas subĉielajn festojn, kiuj kutime okazas en la loka placo kie prezentiĝas lokaj muzikgrupoj kaj dancoj estas ankaŭ prezentitaj sur la scenejo, kaj manĝo-foiroj estas starigataj en budoj kovrantaj la placon. Ĉi tiuj ofertas diversajn lokajn specialaĵojn, kaj ankaŭ tipan sicilian manĝon. Kutime ĉi tiuj eventoj finiĝas per artfajraĵoj. La plej grava tradicia evento en Sicilio estas la karnavalo. Famaj karnavaloj estas en Acireale, Misterbianco, Regalbuto, Paternò, Sciacca kaj Termini.

Tradicioj[redakti | redakti fonton]

Giuseppe Pitrè, kolektinto de siciliaj parolaj historioj.

Grava parto de la sicilia tradicio koncernas parolajn historiojn, kolektitajn en la 19-a jarcento de Giuseppe Pitrè en la Biblioteko de siciliaj popolaj tradicioj. Ili ampleksiĝas al rakontoj, fabeloj, proverboj kaj babilaĵoj. La stereotipa karaktero de Giufà estas la ĉefrolulo de plej multaj rakontoj, kiuj finiĝas per moralo.

Multaj el ĉi tiuj rakontoj ankoraŭ ne estas tute kodigitaj. Estas multaj legendoj (kiel tiuj kvar de Gammazita, fratoj Pii, Uzeta kaj Colapesce) kiu havas varianton en ĉiu urbo (de la legendo de Colapesce ekzistas en ĉirkaŭ tridek versioj kodigitaj) kiuj povus konstitui veran memstaran sicilian mitologion.

La popularaj sicilaj tradicioj estas multnombraj kaj multfacetaj, ĉar ne estis malmultaj la malsamaj koloniigoj. Fakte estas facile memori, ke la insulo iom post iom estis regata de grekoj, romianoj, bizancanoj kaj araboj, hispanoj kaj francoj, nur por doni plej multajn ekzemplojn. Kiel estas evidente, ĉiu el ĉi tiuj influoj estis faritaj en la loka etno kaj poste pli aŭ malpli ĝeneraligita, kunfandiĝante kaj kuniĝante de tempo al tempo kun la jam ekzistantaj tradicioj, ekiĝante ekde la memstaraj. La sicilia civilizo kaj ĝia spontana kulturo ŝajnas do insularaj, se kompare kun la analogaj fruktoj maturaj en Sardio kaj en Korsiko, sed el riĉeco kaj optimuma propreco tipa por akademiano.

Salome, filino de Herodo.

Sufiĉas memori, ke la folkloristo Giuseppe Pitrè dediĉis verkon en dudek kvin volumoj al la popularaj tradicioj de ĉi tiu regiono, kun adekvataj etnografiaj priskriboj kaj historiaj perspektivoj.

La mondo de kredoj kaj legendoj, laŭ diversaj manieroj, aperas en la fabela, poezia kaj muzika heredaĵoj priskribitaj ĉi supre, ofte konstituante la unuan fonton. Kiel ĉe preskaŭ ĉiuj italaj regionoj, estas spuroj de paganaj kaj kristanaj elementoj, pli-malpli miksitaj, kaj superstiĉoj, kiuj tuŝas ĉiujn aspektojn de homa vivo. En la areo de Mesino kaj Palermo, ekzemple, la memoro pri Colapesce ankoraŭ vivas, sed multaj aliaj karakteroj de akva naturo ripetiĝas iomete tra la insula folkloro. Krom la plej famaj memoroj de klasika origino, oni povas montri ĉi tie la sirenon, kiu ĉiujare, laŭ la malnova kredo de Modiko, en la noktoj inter la 24-a kaj 25-a de januaro, eliras el la fundo de la maro kun tre dolĉa kanto preta por antaŭdiri la estontecon al tiuj, kiuj scias alproksimiĝi al ŝi. Bildoj kaj pli perturbaj motivoj ankaŭ estas registritaj en la ripetiĝo aŭ ne de precizaj datoj. Tial en Capodarso oni kredas, ke almenaŭ unufoje jare vera "festeno" de spiritoj okazas, proksime al ponto konstruita de Karlo la 5-a kaj dum kiu ĝi vendas, interalie, la frukton destinitan fariĝi oro la sekvan tagon. Termini Imerese enradikiĝas en legendo, laŭ kiu Salome, la filino de Herodo, surteriĝis, en ŝia tempo, al ĉi tiuj bordoj serĉante kompaton pro la morto de Johano la Baptisto, kiun ŝi provokis; tial ŝi konstruis preĝejon je la memoro de la martiro, sed tuj kiam ĝi finiĝis, sango-rivero fluis de la internaĵoj de la tero, kiuj sekigis sin ĉirkaŭe. La bela pekulino tiam dronintus sin en tiuj akvaj ondoj.

Ekonomio[redakti | redakti fonton]

Kastelo de Erice.

En Sicilio estas konata la kultivado de oranĝoj, citronoj, mandarinoj, legomoj, guŝoj kaj sekigitaj fruktoj, kiel bazaj produktoj el ĉi tero. La vinberkultivado kaj produktado de vinoj estas pli rekonataj ekstere. Inter la plej konataj troviĝas: la vino Marsala, de la provinco Trapanio, la muskatelo de insuleto Pantelleria, Malvasia de Lipari, Nero d'Avola ; kaj la nuntempe plej grava sicilia vino estas Cerasuolo de Vittoria.[99]

Ŝafoj, kaproj kaj ĉevaloj abundas, dum la brutaro estas limigita. La fiŝkaptado estas valora rimedo por la ekonomio de Sicilio, pro kio ĝi estas la itala regiono laŭ kvanto da fiŝkaptaĵoj, kun pli granda fiŝad-ŝiparo kaj kvanto da fiŝkaptistoj dungitaj. Krom la spadofiŝo, ankaŭ oni fiŝkaptas tinusojn, sardinojn kaj skombroj, krom la tipa blua fiŝo mediteranea, kiu provizas la industrion de konservaĵoj la necesajn krudajn materialojn por la endosigitaj fiŝaĵoj kaj la fumaĵitaj fiŝaĵoj.[100] En Mazara del Vallo, en la provinco Trapanio, oni fiŝkaptas bonkvalitajn labrakojn, kaj salikokojn en Ganzirri; kaj en la nordo de Mesino, ostrojn.[101]

Ankaŭ estas sufiĉe konataj la salejoj de Trapanio, kie, el antikvaj epokoj, oni elfosas tre fajnan marsalon.

Ceramika kruĉo el Caltagirone.

Turismo estas kreskanta ekonomia aktivaĵo, favorata de la ĉeesto de pluraj arkeologiaj lokoj (Morgantino, Valo de la Temploj, Selinunte) kaj ĝiaj naturaj belaĵoj.[102] En la lastaj jaroj oni multe investis por la pliigo de restadejoj, pro la alveno de ĉiam pli kresktanta vizitantaro en la insulo. Inter aliaj turismaj celoj famkonataj troviĝas Taormino, Agriĝento, Sirakuzo, Kaltaĝirono, Ĉefaluo kaj Piazza Armerina (Villa del Casale).[103] La interno de la insulo ankaŭ riĉas je historio, tradicioj kaj precipe je arto kaj kulturo, fortikaĵoj, kirkoj, arbaroj kaj naturaj spacoj kiuj valorigas la internajn areojn de la provincoj Enno, Katanio, Kaltaniseto kaj Palermo. Ĝiaj vulkanoj, montoj, montetoj kaj speciale, la maro, formas la plej grandan parton el la turisma sektoro de la sicilia ekonomio.[104]

Turismo[redakti | redakti fonton]

La turismo-industrio estas kreskanta agado, favorita de la ĉeesto sur la teritorio de multaj arkeologiaj lokoj (Morgantino, Segesta, Selinunte, Valo de la Temploj kaj Villa del Casale) kaj de artaj kaj naturaj belecoj, kiuj vekas la intereson de vizitantoj. Krom la marborda turismo, kiu fanfaronas pri famaj allogoj konsistantaj el la diversaj marbordoj kaj malgrandaj insuloj, kultura turismo estas tre grava danke al la artaj urboj.[105]

La regiono investis en la modernigo kaj ampleksigo de hotelaj instalaĵoj, favorante pliiĝon de vizitoj sur la insulo, kiu atingis rekordan nivelon en la somero de 2006. La turistoj alvenintaj en 2007 estis 2,847,575 italoj kaj 1,766,763 eksterlandanoj. Laŭ datumoj de la Ekonomia Observatorio Confartigianato Sicilio, turismaj vizitoj atingas 14,7 milionojn, kun pliigo de 7,3% en la lastaj dek du monatoj, proksima valoro al la historia maksimumo de 14.704.926 turistoj jare (+1) milionoj super 2016, egala al + 7,3%) kaj la historia maksimumo de 4,857,542 alvenoj (+449 mil super 2016, egala al + 10,2%). Sicilio situas inter la dek plej grandaj italaj regionoj (10-a pozicio), pro nombro de alvenoj, kiuj reprezentas 3,9% de turistoj kiuj vojaĝis al Italio kaj al 13-a loko, laŭ nombro de ĉeestoj, kiuj reprezentas 3 5% de la tuta nombro de noktoj elspezitaj de klientoj en loĝejoj tra la duoninsulo.[106]

La metropola urbo de Mesino, kun ĉirkaŭ 5 milionoj da turistoj jare, estas la unua en Sicilio kaj inter la unuaj en suda Italio. Tre populara inter italaj kaj eksterlandaj turistoj, konataj turistaj cellokoj kiel Taormino, Liparaj insuloj, Eriĉo, Egadoj, Pantelerio, Lampeduzo, Ĉefaluo, Monrealo, Palermo (kun sia fama marborda vila-distrikto Mondello) kaj ĝia ĉirkaŭaĵo kiel Insulo de la Virinoj kaj Terazino, en Katanio, Aĉirealo kaj Kaltaĝirono, en Raguzo kaj Modiko , en la Piazza Armerina en Enna, en la areo de San Vito Lo Capo en Trapanio, Castellammare del Golfo (kun la pitoreska vilaĝo Skopelo) kaj en Sirakuzo kaj Noto. La sicilia landinterno estas riĉa je historio, tradicioj, sed ankaŭ kaj precipe en arto, kulturo, fortikaĵoj, teatroj, preĝejoj, palacoj, kasteloj, nekropoloj, arbaroj kaj naturaj basenoj, kiuj karakterizas la internajn areojn de la regiono.[107]

Monda heredaĵo de Unesko[redakti | redakti fonton]

unu el la mozaikoj en Villa Romana del Casale

Ekzistas sep mondaj heredaĵoj de Unesko en Sicilio. Laŭ la surskribo:

Marbordaj turoj[redakti | redakti fonton]

La marbordaj turoj en Sicilio (Torri costiere della Sicilia) estas 218 malnovaj gardoturoj laŭlonge de la marbordo. En Sicilio, la unuaj marbordaj turoj devenas el 1313 kaj 1345 de la aragona monarkio. Ekde 1360 la minaco venis de la sudo, de Nordafriko ĝis Magrebo, ĉefe de berbereskaj piratoj kaj korsaroj de Berbera marbordo. En 1516, la turkoj ekloĝis en Alĝerio, kaj ekde 1520, la korsaro Hajredin Barbarosa sub la komando de Otomana Imperio, operacis el tiu haveno.

La plej multaj ekzistantaj turoj estis konstruitaj surbaze de arkitekturaj dizajnoj de la florenca arkitekto Camillo Camilliani de 1583 ĝis 1584, kaj implikis la marbordan periplon de Sicilio. La tipologio tute ŝanĝiĝis en 800, pro la novaj pli altaj fajraj volumoj de kanonaj ŝipoj, la turoj estis konstruitaj laŭ la tipo de Martello-turoj, kiujn la britoj konstruis en Britio kaj aliloke en la Brita Imperio. En 1805 la usonaj marsoldatoj kaj de la mararmeo, en la batalo de Derno, proksime al Tripolo detruis ĉiujn berbereskajn piratojn kaj ĉesigis piratajn agojn.

Arkeologiaj lokoj[redakti | redakti fonton]

Ĉefplaco de Taormino ĉe la sunsubiro

Ĉar multaj malsamaj kulturoj ekloĝis, dominis aŭ invadis la insulon, Sicilio havas grandegan varion de arkeologiaj lokoj. Ankaŭ, kelkaj el la plej rimarkindaj kaj plej konservitaj temploj kaj aliaj strukturoj de la greka mondo situas en Sicilio. Jen malgranda listo de la ĉefaj arkeologiaj ejoj:

La elfosado kaj restarigo de unu el la plej konataj arkeologiaj lokoj en Sicilio, la Valo de la Temploj en Agriĝento, estis sub la gvido de la arkeologo Domenico Antonio Lo Faso Pietrasanta,5-a duko de Serradifalco, konata en arkeologiaj rondoj simple kiel "Serradifalco". Li ankaŭ ĉefgvidis la restarigon de malnovaj lokoj en Segesta, Selinunte, Sirakuzo kaj Taormino.

Kasteloj[redakti | redakti fonton]

En Sicilio ekzistas centoj da kasteloj, el kiuj plej elstaraj estas:

Kastelo de Donnafugata proksime de Ragusa
Provinco Kasteloj Komunumo
Kaltaniseto Castello Manfredonico Mussomeli
U Cannuni Mazzarino
Castelluccio di Gela Gela
Katanio Kastelo Ursino Katanio
Normanda kastelo Adrano
Normanda kastelo Paternò
Aci Castello Kastelo de Aci
Mesino Forte dei Centri Mesino
Kastelo de Milazzo Milazzo
Kastelo de Sant'Alessio Siculo Sant'Alessio Siculo
Kastelo de Pentefur Savoca
Kastelo de Schisò Giardini-Naxos
Palermo La Zisa Palermo
Kastelo de Caccamo Caccamo
Kastelo de Carini Carini
Kastelo de Ventimiglia Castelbuono
Raguzo Castello di Donnafugata Raguzo
Turo Cabrera Pozzallo
Kastelo de la grafoj Modiko
Sirakuzo Kastelo Maniace Sirakuzo
Trapanio Kastelo de Venere Erice
Kastelo de la grafoj de Modiko Alcamo
Kastelo de Kalatubo Alcamo

Agrikulturo[redakti | redakti fonton]

Oranĝoj el Ribera.
Botelo da vino el Marsala.

Agrikulturo estis kaj daŭre estas unu el la grandaj ekonomiaj rimedoj de Sicilio danke al la vario kaj kvalito de la produktaĵoj. La produktado de cerealoj estas rimarkinda, inkluzive de tritiko, specio de la altvalora malmola tritika vario, nepra por la produktado de la plej bona kvalita pastaĵo. La tritiko en la pasinteco igis Sicilion nepra por provizi la romianojn, tiel ke la insulo nomiĝis grenejo de Romo. Olivarboj estas abundaj, kio certigas bonegan oleo-produktadon. Ĝis komencoj de la 20-a jarcento, la plantado de rizo ankaŭ estis tre vasta, importita de la araboj kaj ingredienco en pluraj tipaj pladoj.[113]

 La citruskultivado estas bone konata, kies plej gravaj centroj estas Mazzarrà Sant'Andrea, Francofonte, Lentini, Paternò fama pro ĝia oranĝo kun ruĝa karno, Ribera, Scordia. Ĉi tie ili produktas oranĝojn, citronojn, mandarinojn, mandaranĝinojn, bergamotojn, cedratojn kaj grapfruktojn tre bonkvalitajn. Sicila fruktokultivado inkluzivas hindajn figojn, akvomelonojn, kakinokojn, lanmespilojn kaj prunarojn, kiuj donas specifajn kvalitajn produktaĵojn kiel ekzemple la akvomelono de Sirakuzo, la kakinokoj de Misilmeri kaj lanmespiloj de Trabia. Legomoj ĉiam estis la bazo de regiona agrikulturo, precipe kukurbetoj, melongenoj, tomatoj kaj kapsikoj. Komence de la 1960-aj jaroj, la disvolviĝo de forceja kultivado, ĉefe etendiĝinta en la sudorienta areo, permesis la pliiĝon kaj kvante kaj kvalite de la produktoj, disvolvigante altvalorajn kultivaĵojn kiel ekzemple la unuaj fruktoj aŭ aliaj produktoj protektitajlaŭ devennomoj kiel ekzemple la famaj tomatoj el Pachino. Inter la hortikulturaj produktoj estas la bazaj guŝoj en la regiona kuirarto.[114] Krom la tradiciaj guŝoj troveblaj ankaŭ en la cetero de Italio, la specifaj klimataj kondiĉoj permesis disvolviĝon de apartaj kaj malpli disvastigitaj kultivoj en la duoninsulo, kiel algoj kaj lupenoj. Grava estas la produktado de artiŝokoj, kies teritorio Niscemi kaj la terkultura distrikto de Cerda estas inter la plej grandaj eŭropaj produktantoj. Inter la sekigitaj fruktoj elstaras la kvalito de multaj dolĉaĵoj inter la migdaloj, aveloj kaj pistako. Grava kontribuo ankaŭ venas de la intensa kultivado de specioj, iam ekzotaj, kiel la bonega kvalito de kivo kaj eĉ mango, en la areo de Fiumefreddo.

Olivarboj en la teritorio de Sicani.

La nova karoto de Ispica, la ruĝa ĉerizo de Etna, kultivata en la areo de Giarre, la olivoleo[115] de la Ibleaj montoj, de la montetoj de Nisseni kaj de la montetoj de Enno, la citrono Interdonato de la ionia Mesino, la sirakuza citrono, la melono de Pachino kaj la verda pistako el Bronte estas produktoj kun protektita devennomo per ministeria dekreto. Unu el la plej tipaj fruktoj estas la kakinoko. Misilmeri estas fama pro ĝia kakinoko. Alia propra sicilia produktado estas tiu de sbergie. Ĉi tiu frukto, dolĉa kaj bonodora, konstituas endemismon, kiu troviĝas nur en la valo Niceto.[116]

La tradicia kultivado de la vinberujo permesas produkti bonegajn vinojn, ambaŭ, ruĝajn kaj blankajn, kiuj estas pli kaj pli konataj kaj aprezataj en la tuta mondo. La produktado, kvankam konsiderinda, apenaŭ povis eniri la merkatojn pro la troa fragmentiĝo de la produktantoj kaj malprecizaj kvalitaj normoj; ĝi havis decidan turnopunkton ekde la naŭdekaj jaroj, kiam oni uzis novajn enologiajn teknikojn, la publikan financadon, kiu faciligis la alvenon de grandaj vinproduktantoj de aliaj partoj de Italio kaj ankaŭ eksterlande,[117] la naskiĝo de loka universitata lernejo de enologoj (Fakultato de Agrikulturo de Universitato de Palermo kun filio en Marsala ĉe la Agrikultura Instituto "A. Damiani"), favoris la reviviĝon de siciliaj vinoj,[118] jam famaj en romiaj tempoj.

Energio[redakti | redakti fonton]

Unu el la du Piloni dello Stretto en markolo nordorienta de Sicilio.

Elektrodukto, kiu transiras la Markolon de Mesino eksportas parton el la elektro produktata en Sicilio, sed ĉefe permesas al la regiono ricevi pli ol duonon de la energio venanta el norda Eŭropo, bezonata de la 5 milionoj da sicilianoj. La ĉefa energio, aldone al parto de la helpa energio produktita de la elektrejoj de la regiono, estas uzata en la urboj kaj por la 3 kV elektrizitaj fervojlinioj.[119] Dua elektrodukto inter Sorgente kaj Rizziconi estos konstruita de la kompanio pri disvolviĝo kaj administrado de elektraj linioj de Terna, same kiel la vastiĝo de la regiona reto ĝis 380 kV.

Kvankam tradiciaj elektrejoj estas sufiĉe disvastigitaj kaj havas bonan produktadon, alternativaj fontoj, malgraŭ la grandega potencialo, kiun Sicilio havas, ankoraŭ ne disvastiĝis: kelkaj ventoparkoj estas eksperimentaj, dum ĝi baldaŭ estos aktivigita en Enna, en la Industria Poluso de Dittaino, planto, kiu uzas biomason por produkti energion je malalta kosto, la unua planto de ĉi tiu tipo en suda Italio.[120]

Proksime de Adrano, inter 1981 kaj 1987, Enel konstruis, kiel parto de eŭropa projekto, la Suncentralo Eurelios, kiu liveris 1 megavaton da potenco; la elektrejo tiam restis neuzata. En 2011, Enel Green Power komencis malmunti la sunelektan termikan centralon de Eurelios Solar Central por fari lokon por fotovoltaika sistemo; fininte la reformojn, la nova centralo povos produkti 14 milionojn da kWh (la konsuma postulo de pli ol 5 mil familioj).[121]

En la 1990-aj jaroj, hidroelektra centralo estis konstruita en la areo Sortino, kiu produktas energion per pli ol 100 metroj kreita inter du aparte konstruitaj artefaritaj lagoj. Ĉi tiu elektrejo, la unua tiaspeca, estis konstruita por subteni la amasan tagan konsumadon de la industrioj de Priolo. La energia ekvilibro de la planto estas definitive negativa, sed ĝi permesas amasigi troan energion produktitan nokte, pumpi akvon al la supra baseno kaj tiam la akvo estas uzata dumtage por produkti energion por subteni la tagan konsumadon de la industrioj de la areo. Funkciigita en 1989, ĝi situas en la valo Anapo, en la komunumo Priolo Gargallo. La supra rezervejo (lago) ankaŭ kolektas la akvojn de la supra hidrogena baseno de la Anapo, kun volumeno de 5,6 milionoj m3. Ĝi havas efikan potencon de 500 MW kaj pumpantan potencon de 580 MW, danke al 4 turbinaj unuoj / turnebla pumpilo de 125 MW en produktado kaj kiuj sorbas 145 MW en pumpado. La salto inter la tankoj estas ĉirkaŭ 312 m.

Industrio[redakti | redakti fonton]

La petrolindustrio de Gela, funde, la monto Etna.

Malgraŭ la fakto, ke la regiono ne havas nivelojn de industriiĝo kompareblaj al tiuj de norda Italio, tamen ĝi prezentas pli viglan industrian etoson ol la cetero de suda Italio danke al la ĉeesto de la plej grandaj fabrikoj en la sudo kaj de multaj industriaj distriktoj, koncentritaj en la ebenaĵo de Gela, proksime al Augusta, Sirakuzo, Milazzo kaj Enna (industria areo de Dittaino) kun kemiaj, oleaj, energiaj, elektronikaj kaj nutraĵaj industrioj.

Tamen, Palermo kaj Katanio estas la urboj, kiuj havas pli ol unu industrian distrikton. Specife, la urbo Katanio havas tri grandajn industriajn distriktojn kiuj fakas je preskaŭ ĉiuj sektoroj, el nutraĵoj ĝis mekaniko, el elektroniko ĝis kemio. En Sicilio oni ekspluatas la naftajn kampojn kaj metanon.

Fiŝkaptado[redakti | redakti fonton]

La salejo de Trapani.

Marzamemi, fiŝkaptista vilaĝo fama por la fiŝkaptado de tinusoj, estas valora rimedo por Sicilio, kiu estas la ĉefa itala regiono laŭ kvanto de produkto kaptita, ŝiparo (33% de la itala fiŝkaptado) kaj nombro de fiŝkaptistoj.

Estas multaj havenoj kun grandaj flotoj de fiŝkaptaj ŝipoj; inter ili la plej grava estas tiu de Mazara del Vallo, la unua en Italio kun 27687 GRT (kruda tinusaro) kaj 269 fiŝkaptistaj ŝipoj. Trapanio, Scoglitti, Sciacca kaj Porticello ankaŭ gravas, superas la 130 motorŝipojn registritajn en la regiono. Aliaj gravaj havenoj estas la haveno de Licata, Porto Empedocle, Marsala, Pozzallo, Lampedusa, Katanio, Portopalo. Aldone al la spadofiŝo en la areo de la Markolo, ili ankaŭ fiŝkaptas tinusojn, pilĉardojn, anĉovojn kaj skombrojn, kiuj estas la tipaj bluaj fiŝoj de la Mediteranea Maro, kiuj permesas al la konservaĵ-industrio liveri la krudan materialon necesa por produktado de konservitaj fiŝoj kaj fumaĵitaj fiŝoj. En Trapanio kaj Marzamemi estas produktata la botargo, kiu ankaŭ estas eksportata eksterlanden.

En Mazara del Vallo sed ankaŭ en aliaj maraj areoj de la mediteranea marbordo de Sicilio, ekzistas la praktiko je bredado de fiŝoj kiel ekzemple labrakoj, oraj sparoj, tinusoj; en Ganzirri, en la norda regiono de Mesino, en ostroj kaj mituloj. Krome, en Trapanio la salakoj estas bone konataj, kiuj ekde la antikvaj tempoj produktas tre bonan marsalon.

Minejoj[redakti | redakti fonton]

Ragusano: naftpumpiloj.

La sulfur-minejoj de la provincoj provinco Enno, Kalataniseto kaj Agriĝento estis fermitaj ekde la mezo de la 20-a jarcento pro la forta konkurenco de usona sulfuro elfosita per la Frasch-metodo kaj sekve venditaj je konsiderinde pli malaltaj prezoj; la malsamaj elfos-procezoj en Sicilio fariĝis tro multekostaj kaj tial malbone pagataj. Aliaj minejoj el kaliaj saloj, uzitaj en diversaj sektoroj de industrio, estis fermitaj en la provinco Kaltaniseto fine de la 1980-aj jaroj, ĉar importado el Orienta Eŭropo fariĝis ekonomie pli konvena. En la pasinteco, la elfosado de kreto en la regiono Raguzo (por la elfosado de hidrokarbonoj) ankaŭ prosperis, sed ĉi tiuj ankaŭ estis marĝenigitaj dum la 20-a jarcento.

Nuntempe gravas la elfosado de petrolo el la putoj de Raguzo, sur la kontinento, en ĝia subteraĵo. Aliaj putoj estis boritaj, en la 1990-aj jaroj for de la suda sicilia marbordo, en la Sicilia markolo kie kelkaj naftaj platformoj estis instalitaj kaj videblaj el la Raguza marbordo (Vega Platform). Deponejoj de metano-gaso ankaŭ ĉeestas.

Socio[redakti | redakti fonton]

Loĝantara evoluo[redakti | redakti fonton]

Συράκουσαι (Sirakuzo) estis la plej granda urbo el klasika Grekio [122].
Palermo, ĉefurbo sicilia, kvina en Italio laŭ loĝantar-nombro kaj 30a en Eŭropa Unio.

La antikva administra subdivido konsistis el tri valoj (valo de Mazara, valo de Noto kaj Valo de Demone). La sicilia regiono estas nuntempe dividita en 9 regionajn provincojn kaj 390 municipojn (komunumojn). Komence de la 20-a jarcento la provincoj estis 7: Kastroĝovano, tiame Enno, kaj Raguzo atingis la statuson de ĉefurbo nur en 1926 (post la disigo de la provincoj Katanio kaj Kaltaniseto) kaj en 1927, de Sirakuzo). Agriĝento nomiĝadis Girgenti.

La nunaj naŭ provincoj, nomitaj "regionaj", estis establitaj en la 1970-aj jaroj, kun la leĝo de la Regiono, kiel konsorcioj de municipoj; antaŭe, en 1946, la Statuto sankciis la forigon de provincaj administracioj.

Sicilio estas inter la plej loĝataj italaj regionoj (la kvara post Lombardio, Kampanio kaj Lazio). En la klasika epoko, la insulo estis inter la plej loĝataj areoj de Mediteraneo, kaj kelkaj urboj reprezentis gravajn urbajn setlejojn de la greka mondo. Palermo kaj Mesino estis inter la plej prosperaj urboj kaj el demografia kaj el ekonomia vidpunktoj. Aliflanke, dum la normanda-ŝvabia periodo, Sicilio ricevis lombardajn setlantojn, t.e. homoj venantaj el norda Italio; kaj dum la regado de la Aragona kronlando, grupoj de la Balkanoj ekloĝis en la areoj de okcidenta Sicilio, precipe en montaj kaj montetaj areoj.

En la 16-a jarcento la insulo havis pli ol unu milionon da loĝantoj; dum ĉe la unua censo de la Itala reĝlando, en 1861, la sicilianoj rezultis 2,932,000, pliigante al pli ol 3,5 milionoj ĉe la komenco de la 20-a jarcento.

En la sekvaj jardekoj estis amasa elirado al Ameriko, pli konkrete Usono, kie hodiaŭ ekzistas granda sicil-usona komunumo kaj Eŭropo; dum inter 1961 kaj 1971, la sicilianoj moviĝis al norda Italio. Ekde la 1980-aj jaroj de la 20-a jarcento, la malpliiĝo de la naskiĝokvota kontribuo malrapidigis la loĝantarkreskon. Eĉ la migrada fenomeno estis konsiderinde malpliigita kaj nun balanciĝas per fremda enmigrado, kiu komenciĝis en Sicilio pli frue ol en aliaj italaj regionoj kun la starigo de tunizia kolonio en Mazara del Vallo.

En la insulo estas movoj de areoj montaraj ekonomie deprimitaj, al marbordaj areoj kaj grandaj urboj. La areoj kun plej granda populara denseco estas la marbordaj strioj de la nordokcidentaj kuspaj areoj (Trapanio) kaj nordorientaj areoj (Mesino), la ĉirkaŭo de la monto Etna kaj la areoj de Palermo kaj Sirakuzo.

Lingvoj[redakti | redakti fonton]

Vicolo di Piana degli Albanesi, urbeto ĉe la metropola areo de Palermo kie loĝas la arbereŝoj.

La oficiala lingvo parolata en Sicilio estas la itala, sed la plej granda parto de la loka loĝantaro ankaŭ parolas la sicilian lingvon.[123] Ĉi lasta, kvankam rekonata kiel lingvo fare de Unesko, Eŭropa Unio kaj aliaj internaciaj organizoj, ne ĝuas protekton de la itala ŝtato; tamen, ĉi tiu rekono devus veni el la Sicilia Regiono, kiu antaŭenigas ĝian lingvan heredaĵon en lernejoj. La sicilia ankaŭ estas konsiderata regiona lingvo laŭ la signifo de la Eŭropa Ĉarto pri Regionaj kaj Minoritataj Lingvoj, kies Artikolo 1 deklaras, ke regionaj aŭ minoritataj lingvoj estas lingvoj, kiuj ne estas dialektoj de la oficiala ŝtata lingvo. La Eŭropa Ĉarto pri la Regionaj kaj Minoritataj Lingvoj estis aprobita la 25-an de junio 1992 kaj ekvalidis la 1-an de marto 1998. Italio subskribis la Ĉarton la 27-an de junio 2000, sed ankoraŭ ne ratifis ĝin.[124]

Sur la insulo estas kelkaj etnaj, lingvaj kaj dialektaj malplimultoj, sed gravaj el la historia-lingva vidpunkto: la Gal-itala malplimulto de la sicilia Lombardio; la albana minoritato, nomitaj arbereŝoj (arbëreshe), de la metropola urbo Palermo; kaj pli freŝa greka komunumo de Mesino. La regiono ankaŭ antaŭenigas la italan signolingvon (LIS) kun specifa regiona leĝo (n. 23/2011).

Inter la popularaj tradicioj inkluziviĝas la variantoj de la sicilia lingvo, kiuj estis, interalie, la ununura komplekso de la romiaj lingvoj antaŭ la toskana lingvogrupo kiu uzis la lingvon kun poezia kaj literatura digno danke al la skolo de Frederiko la 2-a de Ŝvabio. Dum longa tempo la poezio de la sicilia skolo estis verkita en "eminenta" lingvo ĉar ĝi estis riĉigita per francismoj, provencismoj kaj latinismoj, fare de multaj poetoj (ne ĉiuj sicilianoj) aktivaj antaŭ la mezo de la 13-a jarcento en la imperia kortego. Iuj lingvaj trajtoj kun ĉi tiu origino ankaŭ estis adoptitaj de la toskanaj verkistoj de postaj generacioj kaj estis konservitaj dum jarcentoj aŭ ĝis nun en la poezia (kaj ne nur) itala lingvo.[125]

Gestoj[redakti | redakti fonton]

La uzo de gestoj ĉeestas en la kulturo sicilia ekde antikvaj tempoj; la probabla kialo troviĝas en ĝiaj kulturaj kaj komercaj rilatoj kun la popoloj de Mediteraneo el la plej foraj tempoj. La granda reorganizado de lingvoj kaj popoloj certe akcentigis la uzon de la gesto por pli bone kompreni unu la alian; fakte ĝi estas tute natura, kiam homoj ne bone komprenas unu la alian, uzas gestojn por rimarkigi la kompreneblecon de la dialogo.

Giuseppe Pitrè, inter aliaj, ankaŭ prizorgis la gestojn de Sicilio, kolektante ĉiujn eblajn informojn pri uzoj kaj kutimoj, kredoj kaj antaŭjuĝoj de la sicilia popolo (1889). Inter la diversaj informoj, oni raportas la legendon, kiu rakontas pri reĝo, kiu, alveninte en Sicilion, volis provi du el siaj temoj pri la supozata kapablo povi paroli sen vortoj. La du unuopuloj, surprizitaj, trapsis la teston kaj kaŭzis grandan miron al la suverenulo. Oni diras, ke gesto estas unu el la aspektoj de la teatreco de Sicilio, unu el la multaj manieroj montri la bezonon agi kaj malfermi grandan kreivon.

Gesto ne estu konfuzita kun signolingvo, kvankam iuj gestoj similas al tiuj de la gramatiko de la sicilia signolingvo. Interesa dokumenta filmo de la itala reĝisoro Luca Vullo, La voĉo de la korpo, igis ĝin temo de internacie sukcesa filmo.

Mafio[redakti | redakti fonton]

Bernardo Provenzano

La termino MafioCosa Nostra origine aludis nur la siciliajn krimorganizojn. Tamen, nuntempe la termino mafio ankaŭ rilatas al aliaj mafiaj organizoj kiel la kampana Camorra, la kalabra 'Ndrangheta, la apulia Sacra Corona Unita aŭ ekster Italio, la rusa mafio, la albana mafio aŭ la ĉina Triado. Ĝiaj originoj, laŭ parto de la historiografia esplorado, devenas de la komenco de la 19-a jarcento kaj rilatas al la antikva fenomeno de banditeco.[126] Tamen estas ĝuste atentigi, ke ĉi tiu aserto estas malmulte kundividita; Bona parto de fakuloj opinias, ke ili datiĝas el la 16-a jarcento, kiam en diversaj partoj de Italio krimaj grupoj formiĝis laŭ la maniero citita de Alessandro Manzoni en sia ĉefverko I promessi sposi[127]

Prave aŭ male, ĝia naskiĝo fontas el la komenco de la 19-a jarcento, kiam la milit-tendaroj prizorgis la terojn de la sicilia nobelaro kaj la laboristojn, kiuj laboris tie ĉiutage.[128] Ili estis perfortaj homoj, kiuj agis kiel perantoj inter la feŭdaj posedantoj kaj la laboristoj, ofte en similaj kondiĉoj al tiuj de la servutuloj, kiuj, por pli bone ekzerci sian komercon, ĉirkaŭis sin per perfortaj dungitoj. Tiel ĉi naskiĝis la hierarkio de gvidantoj kiuj en ĝia hierarkia logiko ankoraŭ hodiaŭ ekzistas.

Tamen, nur ekde la unuiĝo de Italio la mafio komencis evolui laŭ ĝia nuna formo, klinante sin antaŭ la laboro de la "fera prefekto" Cesare Mori, sendita de la faŝisma reĝimo, kaj poste potence subtenata de la usona registaro unue kaj poste de la Aliancaj alteriĝoj en la Dua Mondmilito. Ekde la 1950-aj jaroj, la Mafio pli kaj pli ligis sin al la politiko: ekde Vito Ciancimino, iuj fakuloj pri sicilia politiko estis nomataj koluziaj. Kaj estis ankaŭ la periodo de internaj militoj: la unua en 1962 kaj la dua mafia milito en 1978.[129]

La periodo inter la 1980-aj kaj 1990-aj jaroj estas la epokoj de la grandaj masakroj: Capaci, via d'Amelio, via dei Georgofili. Sed ĝi estis ankaŭ la periodo de la grandaj juĝoj en Palermo: Giovanni Falcone kaj Paolo Borsellino gvidis la akuzon kontraŭ la krimaj bandoj, kaj pro tio mortigitaj en 1992, post la murdoj, inter aliaj, de Cesare Terranova, Carlo Alberto dalla Chiesa, Antonino Saetta, Rosario Livatino kaj Ninni Cassarà, martiroj de la mafio. Poste, la fenomeno kaŝiĝis, kaj nur la arestoj, de Totò Riina ĝis Bagarella kaj Giovanni Brusca, estis okulfrapaj. La lasta, en 2006, tiu de historia estro de la Mafio, Bernardo Provenzano, kaj en 2007 la aresto de Salvatore Lo Piccolo, lia posteulo. Hodiaŭ la kontraŭ-mafiaj spertuloj indikas Matteo Messina Denaro kiel la posteulon de Lo Piccolo kaj Provenzano ĉe la pinto de Cosa Nostra.[130]

Koluzioj inter politiko kaj mafio[redakti | redakti fonton]

La unuan fojon kiam oni publike parolis pri la rilatoj, kiuj ligas politikon kaj la mafion en Sicilio, estis komence de la jarcento okaze de la murdo de la eksa urbestro de Palermo Emanuele Notarbartolo, kies ĉefo estis la parlamentano Raffaele Palizzolo, kiu restis senpuna. Post la fino de la faŝismo, la aliancanoj nomumis elstarajn urbestrojn de la mafio, kiel ekzemple Calogero Vizzini. Ekzistis ankaŭ multaj ligiloj inter la mafio kaj membroj de sicilia separismo.

Inter la plej famaj viktimoj, kiuj falis en la batalon kontraŭ la mafio, estis generalo Dalla Chiesa, juĝistoj Costa, Terranova, Borsellino kaj Falcone. Tamen, la rezultoj de ĉi tiuj ligoj kaj la subteno de la popola solidareco, kiu multfoje iris al la stratoj kontraŭ la mafia kupolo, kondukis al la senkapigado, en 1993, de la gvidantoj de la Cosa Nostra.[131]

Kun la paso de la tempo, la ligo inter politiko kaj la mafio daŭre estas esenca aspekto de la regado kaj mastrumado de publikaj akcioj kaj fondusoj. Utiligante la komplicon kaj komploton de silento,[132] en multaj sicilaj provincoj politikaj elektoj foje okazas por mafiaj celoj. Sennombraj kazoj de ofertoj pilotitaj de kompanioj kontrolitaj de la Mafio, konjekto pri urbaj reguligaj planoj, regionaj leĝoj favore al kelkaj kategorioj, ktp. Tial iuj leĝoj kontraŭ mafio aperis por limigi konspiron. Tamen, ĉiun jaron la dissolvo de pluraj urbaj konsilioj disigitaj tra la sicilia teritorio pro mafia enfiltriĝo daŭras.[133]

Ekstere de Sicilio oni ofte nutras tipajn kliŝojn el holivudaj stereotipoj pri la ĝenro de La Baptopatro, kiu reprezentas Sicilion kiel loko dominata de perforto, dum la influo de la polpo estas fakte pli subtera ol oni povus pensi. Ne nur la fikciaj stereotipoj estas konceditaj, sed facilaj plilongigitaj ĝeneraligoj de sicilanoj foje generas maljustajn sociajn diskriminaciojn en la cetera Italio[134] kaj ankaŭ eksterlande. Tiucele aperis multnombraj kulturaj asocioj en Italio kaj eksterlande por protekti kaj diskonigi la riĉan artan, lingvan kaj homan realecon de la insulo.

Transporto[redakti | redakti fonton]

Aŭtovojoj[redakti | redakti fonton]

La aŭtoŝoseo A20 Mesino-Palermo proksime al Torregrotta

Aŭtovojoj estis antaŭnelonge konstruitaj kaj vastigitaj en la lastaj kvar jardekoj. La plej elstaraj sicilaj aŭtovojoj estas la aŭtovojoj (konataj kiel autostrada) tra la norda parto de la insulo.[135][136][137][138] Plejparto el la aŭtovojoj estas levataj per kolonoj pro la montara tereno de la insulo. Aliaj ĉefaj vojoj en Sicilio estas la Strade-Statala kiel la SS.113 kiu ligas Trapanion al Mesino (tra Palermo), la SS.114 Mesino-Sirakuzo (tra Katanio) kaj la SS.115 Sirakuzo-Trapanio (tra Raguzo, Gela kaj Agriĝento ).

Fervojoj[redakti | redakti fonton]

Dusenca vojo de la fervojo Palermo-Mesino, inter la stacioj Pace del Mela kaj Torregrotta.

La sicilia fervoja reto nepre konsistas el linioj kun normala larĝo normala mezurilo per RFI kaj la servoj estas ofertataj de Trenitalia. Tamen, la mallarĝa linio, kiu ĉirkaŭas Etnon, estas sub la Ministerio pri Infrastrukturoj kaj la servoj estas plenumitaj de la entrepreno Ferrovia Circumetnea. La tuta itala fervojreto suferas pro tio, ke ĝi sekvas la nun malaktualajn itinerojn de la komenco kaj ne respondas tute al la moveblaj bezonoj de la regiono. La elektrigitaj fervojoj konsistigas pli ol 60% (proksimume 800 km) de la komplekso dum la ceteraj 583 km da linioj estas trairataj nur per Diesel-veturiloj; la elektrigita reto adoptas la sistemon, komuna al la ceteraj ordinaraj italaj linioj, kun 3 kV rekta kurento.

La plej multaj el la linioj havas ununuran trakon kun duoblaj trakaj sekcioj (169 km) nur sur la du ĉefaj vojoj, la Tirrena kaj Iona; pli ol 85% restas unu-traka (1.209 km). La nunaj linioj plejparte devenas de la unuaj jardekoj de la itala unuiĝo, escepte de la sekcio Caltagirone-Gela malfermita por komercado meze de la sepdekaj jaroj (sed fermita pro la kolapso de ponto) kaj la variaĵo inter Mesino kaj Patti, kiu inkluzivas novan galerion de Peloritani. La modernigo kaj duobligo de la sekcio Palermo-Mesino komenciĝis antaŭ multaj jaroj kaj ĝia konkludo ankoraŭ ne finiĝis; la Palermo-Agriĝento akceliĝas (ĝis 2014) kaj la sekcio Fiumetorto-Kaltaniseto Xirbi estos plibonigita. Malgraŭ ĝia turisma valideco, la fervojo de Alcantara, ĝis Randazzo, estis fermita post parta modernigo kaj same okazis kun Noto-Pachino malgraŭ ĝia iro trans la Oazo de Vendicari.

Planita ponto[redakti | redakti fonton]

Planoj por ponto liganta Sicilion al la kontinento estis diskutitaj ekde 1865. Dum la lasta jardeko, planoj estis evoluigitaj por vojo kaj fervojo al la kontinento tra kio estus la plej longa pendanta ponto de la mondo, la Ponto ĉe la Markolo de Mesino. Planado por la projekto spertis plurajn falsajn komencojn dum la pasintaj jaroj. La 6-an de marto 2009, la registaro de Silvio Berlusconi deklaris, ke la konstru-verkoj por la Ponto Mesino komenciĝos la 23-an de decembro 2009, kaj anoncis promeson de € 1.3 miliardoj kiel kontribuo al la totala kosto de la ponto, taksita je 6,1 miliardoj da eŭroj. La plano estis kritikita kaj de naturmediaj asocioj kaj de kelkaj sicilianoj kaj kalabrianoj, koncerne al ĝia ekologia efiko, ekonomia daŭripovo kaj eĉ eblaj infiltradoj de organizita krimo.[139][140]

Flughavenoj[redakti | redakti fonton]

Interno de la flughaveno Vincenzo Bellini de Katanio.

Sicilio estas unu el la plej avangardaj regionoj en la itala aera trafiko, ĉefe pro la kreskantaj turistaj fluoj kaj pro la fakto, ke ĝi estas insulo situanta en la centro de Mediteraneo.

Aliaj malgrandaj flughavenoj estas:

Aera bazo Sigonella, por itala kaj usona militaj uzoj.

Havenoj[redakti | redakti fonton]

La haveno de Katanio

Per maro, Sicilio estas servata de pluraj pramoj kaj ŝarĝaj havenoj, kaj en ĉiuj ĉefaj urboj, krozoŝipoj akcipediĝas regule.

Lumturo "Sankta Kruco" de Augusta.
  • Internaciaj ligoj: De Palermo kaj Trapano estas ĉiusemajne servoj al Tunizio kaj estas ankaŭ ĉiutaga servo inter Malto kaj Pozzallo.
  • Komercaj kaj ŝarĝaj havenoj: La haveno de Augusta estas la kvina plej granda ŝarĝohaveno en Italio kaj pritraktas tunojn da varoj. Aliaj gravaj ŝarĝhavenoj estas Palermo, Katanio, Trapano, Pozzallo kaj Termini Imerese.
  • Turismaj havenoj: Pluraj havenoj ĉe la sicilia marbordo servas al privataj boatoj, kiuj devas alligi sur la insulo. La ĉefaj havenoj por ĉi tiu trafiko estas en Marina di Ragusa, Riposto, Portorosa, Sirakuzo, Cefalù kaj Sciacca. En Sicilio, Palermo ankaŭ estas grava centro por luado de boatoj, kun aŭ sen ŝipanaro, en Mediteraneo.
  • Fiŝkaptaj havenoj: same kiel ĉiuj insuloj, Sicilio ankaŭ havas multajn fiŝkaptajn havenojn. La plej grava estas en Mazara del Vallo sekvata de Castellamare del Golfo, Licata, Scoglitti (haveno de Vittoria) kaj Portopalo di Capo Passero.

Sporto[redakti | redakti fonton]

Palermaj futbalistoj en regiona matĉo kun Katanio ĉe stadiono Renzo Barbera.

Sporto en Sicilio disvolviĝis je certa nivelo nur ekde la Dua mondmilito. Iuj tradiciaj sportoj ankoraŭ rezistas, kiel la antinna a mari kaj la liu-bo, sed koncerne internacie famajn sportojn, ĝi ĵus atingis la nivelon de aliaj naciaj atletoj.[143]

Rilate la atletojn, la unua oro gajninta ĉe la Olimpikoj estas danke al Francesco Gargano, por la sabro en Antverpeno en 1920. Vuelta a España 2010, La Giro d'Italia 2013, kaj la Tour de France 2014 estis venkitaj de Vincenzo Nibali el Mesino.

En teamaj sportoj, la unua nacia titolo okazis en 1978 dum la flugpilka ĉampionado, kun la konkero de Paoletti Catania. Ekde tiam, en la sekvaj 30 jaroj (ĝis 2008), la sicilaj teamoj gajnis 49 naciajn konkursojn (sed nur 8 fojojn por viroj) en la diversaj teamaj sportoj.[143]

La futbalo estas la plej populara sporto. Ĝi atingis Sicilion fine de la 19-a jarcento, danke al la maristoj de la anglaj komercaj ŝipoj, kiuj okupiĝis pri realaj defioj kun la havenanoj en la liberaj spacoj de la havenoj de Palermo kaj Mesino.[144]

La sicilia futbalo estas reprezentita de tri futbalaj institucioj, kiuj estas la Unione Sportiva Città di Palermo, Messina kaj Calcio Catania. Neniu sicilia teamo atingis superan klason je nacia skalo; la plej bonaj rezultoj de sicilia teamo en la plej altaj naciaj instancoj estis atingitaj de la Unione Sportiva di Palermo, kiu atingis la 5-an en Serio A dum tri okazoj kaj tri perditaj finaloj de la Itala Pokalo. Neniu sicilia teamo partoprenis eldonon de la Itala Superpokalo.[144]

La plej populara internacia evento ekde la komenco de la 1900-aj jaroj estas sendube la Targa Florio tra la stratoj de Kaltaniseto kaj Palermo. Aŭtomobila okazaĵo konata en la tuta mondo ekde ĝia naskiĝo en 1906, ekde la 1970-aj ĉi tiu vetkuro, pro sekurecaj kialoj, konvertiĝis en loka aŭ nacia intereso por esti malaltigita al internacia nivelo. La internacia okazaĵo dum jaroj la fiksa nomumo de Sicilio estis la Granda Premio de Formulo 2 (poste Formulo 3000) ĉe la Pergusa vetkuro, kiu estas ankoraŭ fermita. La plej grava evento estis probable la 19-a Universiado, gastigita en 1997 inter Palermo, Katanio, Mesino kaj aliaj pli malgrandaj urboj. Krome inter alie la Eŭropa ina korbopilka ĉampionado de 1968 okazis en Mesino, Raguzo, Katanio kaj Palermo. En 2003 Katanio estis la sidejo por la Mondaj Militistaj Ludoj kaj en 2006 ĝi aranĝis la Eŭropan Gazonhokean Ĉampionecon.

Vidu ankaŭ[redakti | redakti fonton]

Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]


Referencoj[redakti | redakti fonton]

  1. Ankaŭ skribite kiel Sixilia; en malnova sicilia lingvo kaj ankaŭ estas atestoj pri alia formo, Sichilia.
  2. Ankaŭ uziĝas la variantoj pli literaturaj en albana lingvo Siçili/aSiqili/a.
  3. Etna & Aeolian Islands 2012 – Cambridge Volcanology.
  4. MARIC, Vesna. (2008) Sicily. Ediz. Inglese. ISBN 9781740599696.
  5. BAIN, Keith. (2006-08-07) Pauline Frommer's Italy. ISBN 9780471778608.
  6. Pasquale Hamel – L' invenzione del regno. Dalla conquista normanna alla fondazione del Regnum Siciliae (1061–1154)
  7. Britannica – Travel & Geography – Sicily Italian Sicilia – retrieved 11 May 2010.
  8. Di Maggio, C., Madonia, G., Vattano, M., Agnesi, V., & Monteleone, S. (2017). Geomorphological evolution of western Sicily, Italy. Geologica Carpathica, 68(1), 80-93.
  9. 9,0 9,1 Branca, S., Coltelli, M., De Beni, E., & Wijbrans, J. (2008). Geological evolution of Mount Etna volcano (Italy) from earliest products until the first central volcanism (between 500 and 100 ka ago) inferred from geochronological and stratigraphic data. International Journal of Earth Sciences, 97(1), 135-152.
  10. 10,0 10,1 10,2 Catalano, R., Valenti, V., Albanese, C., Accaino, F., Sulli, A., Tinivella, U., ... & Giustiniani, M. (2013). Sicily’s fold–thrust belt and slab roll-back: the SI. RI. PRO. seismic crustal transect. Journal of the Geological Society, 170(3), 451-464.
  11. 11,0 11,1 Lickorish, W. H., Grasso, M., Butler, R. W., Argnani, A., & Maniscalco, R. (1999). Structural styles and regional tectonic setting of the “Gela Nappe” and frontal part of the Maghrebian thrust belt in Sicily. Tectonics, 18(4), 655-668.
  12. Pipanl, M., & Prizzon, A. (2005). Geological outline of Sicily and lithospheric tectono-dynamics of its Tyrrhenian margin from new CROP seismic data. CROP PROJECT: Deep Seismic Exploration of the Central Mediterranean and Italy, 1, 319.
  13. Stefano Zanoli. Quando s'inaridì il Mediterraneo en TuttoScienze, 29 septembro 1999.
  14. Webspace|sito=web.tiscalinet.it
  15. Agenzia Regionale per i Rifiuti e le Acque. Osservatorio delle Acque. Alirita 14 October 2010.
  16. WMO Region VI (Europe, Continent only): Highest Temperature. World Meteorological Organization. Alirita 18 December 2016.
  17. Gvirtzman, Z., & Nur, A. (1999). The formation of Mount Etna as the consequence of slab rollback. Nature, 401(6755), 782-785.
  18. . A Sicilian Desert?. Best of Sicily Magazine (2002).
  19. Chestnut Dinner in the Mountains of Italy. Barilla online (2005). Arkivita el la originalo je 18 October 2006. Alirita 22 December 2006.
  20. Sicilia, flora e fauna-Specie vegetali e animali in Sicilia. Insicilia.org. Retrieved on 18 December 2012.
  21. Peppe Cuva (12 May 2012). Sicilia, l'ex roccaforte del centro-destra. Latestatanews.it. Retrieved on 18 December 2012.
  22. Piergiorgio Corbetta; Maria Serena Piretti, Atlante storico-elettorale d'Italia, Zanichelli, Bologna 2009
  23. According to Google Translate
  24. La Sicilia approva la riforma delle province (itale). ansa. Alirita 30 July 2015.
  25. "Sicily: Encyclopedia II – Sicily – History", Experience Festival, 7 October 2007. Kontrolita 18 March 2016.
  26. "Aapologetico de la literatura española contra los opiniones", Ensayo historico, 7 October 2007.
  27. FINE, John Van Antwerp. (1983) The Ancient Greeks: A Critical History (angle). Harvard University Press. ISBN 9780674033146.
  28. "Sicani", Britannica.com, 7 October 2007.
  29. PICCOLO, Salvatore. (2013) Ancient Stones, The Prehistoric Dolmens of Sicily. Thornham/Norfolk: Brazen Head Publishing. ISBN 9780956510624.
  30. PICCOLO, Salvatore. (2013) Ancient Stones: The Prehistoric Dolmens of Sicily. ISBN 9780956510624.
  31. "Sicilian Peoples: The Sicanians", Best of Sicily, 7 October 2007.
  32. E. Zuppardo-S.Piccolo, Terra Mater: sulle sponde del Gela greco, Betania Ed., Caltanissetta 2005
  33. MILES, Richard. (2010) Carthage Must Be Destroyed: The Rise and Fall of an Ancient Civilization. New Y ork: Viking. ISBN 978-0-143-12129-9.
  34. "Valley of the Temples", Italiansrus.com, 7 October 2007.
  35. "Sicily", Hutchinson Encyclopedia, 7 October 2007.
  36. MILES, Richard. (2010) Carthage Must Be Destroyed. New York: Viking.
  37. "Sensational Sicily", 10000BC.tv, 7 October 2007.
  38. 38,0 38,1 Ŝablono:Cite CE1913
  39. STOCKTON, David. (1971) Cicero: A Political Biography. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-872033-1.
  40. 40,0 40,1 40,2 PRIVITERA, John. (2002) Sicily: An Illustrated History. Hippocrene Books. ISBN 978-0-7818-0909-2.
  41. "Theodoric", Encyclopædia Britannica, 7 October 2007.
  42. 42,0 42,1 "Syracuse, Sicily", TravelMapofSicily.com, 7 October 2007.
  43. HEARDER, Harry. Italy: A Short History. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-33719-9.
  44. "Gothic War: Byzantine Count Belisarius Retakes Rome", Historynet.com, 7 October 2007.
  45. "Sicilian Peoples: The Byzantines", BestofSicily.com, 7 October 2007.
  46. Treadgold. History of the Byzantine State, pp. 354–355.
  47. DAVIS-SECORD, Sarah. (2017) Where Three Worlds Met: Sicily in the Early Medieval Mediterranean. Ithaca: Cornell University Press, p. 79. doi:10.7591/j.ctt1qv5qfp. ISBN 9781501704642.
  48. (1991) Oxford Dictionary of Byzantium. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-504652-6.
  49. 49,0 49,1 49,2 "Brief history of Sicily" (PDF), Archaeology.Stanford.edu, 7 October 2007.
  50. Raphael Patai, The Jewish Mind, Scribners, 1977, p. 155–6
  51. "Italy during the Crusades – Sicily under the Normans" – History of the Crusades – Boise State University – Retrieved 15 July 2011.
  52. JOHNS, Jeremy. (2002) Arabic Administration in Norman Sicily: The Royal Diwan, Cambridge studies in Islamic civilization. Cambridge, England: Cambridge University Press, p. [htt://books.google.com/books?id=XYfJ9woRwC&=PA249 249–250]. ISBN 978-0-521-81692-2.
  53. TAKAYAMA, Hiroshi. (1993) The Administration of the Norman Kingdom of Sicily. Leiden, the Netherlands: E.J. Brill. ISBN 978-90-04-09920-3.
  54. 54,0 54,1 "Chronological – Historical Table of Sicily", In Italy Magazine, 7 October 2007.
  55. "Classical and Medieval Malta (60–1530)", AboutMalta.com, 7 October 2007.
  56. NORWICH, John Julius. (1992) The Normans in Sicily: The Normans in the South 1016–1130 and the Kingdom in the Sun 1130–1194. Penguin Global. ISBN 978-0-14-015212-8.
  57. 57,0 57,1 Loud, G. A.. (2007) The Latin Church in Norman Italy. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-25551-6. “(ISBN 0-521-25551-1)" "At the end of the twelfth century ... While in Apulia Greeks were in a majority – and indeed present in any numbers at all – only in the Salento peninsula in the extreme south, at the time of the conquest they had an overwhelming preponderance in Lucaina and central and southern Calabria, as well as comprising anything up to a third of the population of Sicily, concentrated especially in the north-east of the island, the Val Demone.”.
  58. "Norman Sicily of the 12th Century" – Inter-American Institute for Advanced Studies in Cultural History – Retrieved 15 July 2011.
  59. 59,0 59,1 "History of Sicily", knowital.com, 7 October 2007.
  60. The Spread of the Black Death through Europe. Medieval History.
  61. TAYLOR, Julie. (19 August 2003) Muslims in Medieval Italy: The Colony at Lucera. Lexington Books. ISBN 9780739157978.
  62. "Sicilian Peoples: The Normans", BestofSicily.com, 7 October 2007.
  63. "Sicilian History", Dieli.net, 7 October 2007.
  64. "Italy's earthquake history". BBC News. 31 October 2002.
  65. Rees Davies, British Slaves on the Barbary Coast, BBC, 1 July 2003
  66. "Christian Slaves, Muslim Masters: White Slavery in the Mediterranean, the Barbary Coast and Italy, 1500–1800". Robert Davis (2004) (ISBN 1-4039-4551-9)
  67. "The Treaties of Utrecht (1713)", Heraldica.org, 7 October 2007.
  68. "Charles of Bourbon – the restorer of the Kingdom of Naples", RealCasaDiBorbone.it, 7 October 2007.
  69. Regno Delle Due Sicilie nell'Enciclopedia Treccani. Treccani.it. Retrieved on 18 December 2012.
  70. "Campo Tenese", Clash-of-Steel.co.uk, 7 October 2007.
  71. 71,0 71,1 "Italians around the World: Teaching Italian Migration from a Transnational Perspective", OAH.org, 7 October 2007.
  72. Sicily (island, Italy) – Britannica Online Encyclopaedia. Britannica.com. Retrieved on 18 December 2012.
  73. "Sicily", Capitol Hill, 7 October 2007.
  74. "fascio siciliano", Encyclopædia Britannica, 7 October 2007.
  75. "Messina earthquake and tsunami". Britannica Online Encyclopedia.
  76. Arma dei Carabinieri – Home – L'Arma – Ieri – Storia – Vista da – Fascicolo 22. Carabinieri.it. Retrieved on 18 December 2012.
  77. "The Modern Era", BestofSicily.com, 7 October 2007.
  78. "Italy – Land Reforms", Encyclopædia Britannica, 7 October 2007.
  79. "Sicily autonomy", Grifasi-Sicilia.com, 7 October 2007.
  80. Sicilia. Istat.it. Retrieved on 18 December 2012.
  81. "Le spinte e i ritorni": gli anni delle riforme per lo sviluppo in Sicilia (1947–1967). Storicamente.org. Retrieved on 18 December 2012.
  82. Due eroi italiani – Materiali didattici di Scuola d'Italiano Roma a cura di Roberto Tartaglione. Scudit.net (11 April 2004). Retrieved on 18 December 2012.
  83. Scuola Superiore di Catania – Official site {{| url = https://web.archive.org/web/20100908090945/http://www.scuolasuperiorecatania.it/include/cambialingua.php?idpagina=1&lingua=2 | date = 8 September 2010 }}
  84. Dagmar Reichardt, Das phantastische Sizilien Giuseppe Bonaviris. Ich-Erzähler und Raumdarstellung in seinem narrativen Werk, edited and with a foreword by Heinz Willi Wittschier, (Grundlagen der Italianistik no. 2), Frankfurto ĉe Majno/Berlino/Berno kaj alie: Peter Lang, 2000, (ISBN 978-3631362402).
  85. Dagmar Reichardt (eld.), L'Europa che comincia e finisce: la Sicilia. Approcci transculturali alla letteratura siciliana. Beiträge zur transkulturellen Annäherung an die sizilianische Literatur. Contributions to a Transcultural Approach to Sicilian Literature, edited and with a preface by Dagmar Reichardt, in collaboration with Anis Memon, Giovanni Nicoli and Ivana Paonessa, (Italien in Geschichte und Gegenwart, no. 25), Frankfurto ĉe Majno/Berlino/Berno kaj alie: Peter Lang, 2006, (ISBN 978-3631549414).
  86. UNESCO Culture SectorEl teatro de marionetas siciliano Opera dei Puppi. Alirita 22 August 2010.
  87. Sicilian Cooking Class in Taormina (2018-03-08).
  88. "The Foods of Sicily – A Culinary Journey", ItalianFoodForevter.com, 24 June 2007.
  89. PIRAS, Claudia and Medagliani, Eugenio. (March 2007) Culinaria Italy. Konemann. ISBN 978-3-8331-3446-3.
  90. 90,0 90,1 SENNA, Luciana. (1 July 2005) Authentic Sicily. Touring Club of Italy. ISBN 978-88-365-3403-6.
  91. "Arancini, the cult Sicilian dish", FXCuisine.com, 24 June 2007.
  92. "Sicilian Food and Wine", BestofSicily.com, 24 June 2007.
  93. . Sicilian Fig Cookies. Anna Maria's Open Kitchen. Alirita 29 March 2011.
  94. "Sicilian Cheese", BestofSicily.com, 24 June 2007.
  95. Osservatorio Astrofisico di Catania Homepage. Ct.astro.it. Retrieved on 18 December 2012.
  96. https://web.archive.org/web/20120224144722/http://www.enel.com/en-GB/innovation/project_technology/renewables_development/solar_power/archimede.aspx?it=-2%page=http:%2f%2fwww.enel.com%2fen-GB%2finnovation%2fproject_technology%2frenewables_development%2fsolar_power%2farchimede.aspx%3fit=-2%3fWT.mc_id=1707 retejo Enel (arkivigita en decembro 2012)
  97. The world's first molten salt concentrating solar power plant | Environment | guardian.co.uk. Guardian (22 July 2010). Retrieved on 18 December 2012.
  98. (2001) “The Y Chromosome Pool of Jews as Part of the Genetic Landscape of the Middle East”, The American Journal of Human Genetics 69 (5), p. 1095–112. doi:10.1086/324070. 
  99. Economia della Sicilia: agricoltura. Sicilyweb.com. Retrieved on 18 December 2012.
  100. L'industria in Sicilia così antica e moderna. Il Sole 24 ORE (23 February 2011). Retrieved on 18 December 2012.
  101. Sicilia: Congiuntura economica.Treccani.it. Retrieved on 19 December 2012.
  102. Investire nel turismo di qualità e negli eventi in Sicilia. Strumentires.com. Retrieved on 18 December 2012.
  103. mafia in sicilia: la mappa del viminale. Uonna.it. Retrieved on 18 December 2012.
  104. Conti economici regionali. Istat.it. Retrieved on 18 December 2012.
  105. . Gangs of tourists invade Wasseypur. Hindustan Times (7 September 2012). Arkivita el la originalo je 20 April 2014. Alirita 18 March 2016.
  106. The Godfather. Sicilian Shooting* Locations. thegodfathertrilogy.com
  107. Archaeological Area of Agriĝento – UNESCO World Heritage Centre. Whc.unesco.org (7 December 1997). Alirita 6 May 2009.
  108. Archaeological Area of Agrigento – UNESCO World Heritage Centre. Whc.unesco.org (7 December 1997). Alirita 6 May 2009.
  109. R. J. A. Wilson: Piazza Armerina. In: Akiyama, Terakazu (Ed.): The dictionary of Art. Vol. 24: Pandolfini to Pitti. Oxford 1998, (ISBN 0-19-517068-7).
  110. Isole Eolie (Aeolian Islands) – UNESCO World Heritage Centre. Whc.unesco.org (30 November 2000). Alirita 6 May 2009.
  111. Noto (Italy) – No 1024rev, ICOMOS, January 2002, Advisory Body Evaluation, Unesco
  112. . Arab-Norman Palermo and the Cathedral Churches of Cefalú and Monreale.
  113. Sicilia: L'Economia. SicilyOnTour.com. Retrieved on 18 December 2012.
  114. Pistacchio di Bronte D.O.P. Pistacchiodibronte.it. Retrieved on 18 December 2012.
  115. Fico d'India dell'Etna dop. Tavolaegusto.it. Retrieved on 18 December 2012.
  116. economia-sicilia. insicilia.org. Retrieved on 19 December 2012.
  117. Produzione vino in Italia nel 2010 – fonte: ISTAT | I numeri del vino. Inumeridelvino.it (30 May 2011). Retrieved on 18 December 2012.
  118. Sicily: An Island You Can't Refuse. bottlenotes.com (18 August 2009). Arkivita el la originalo je 22 August 2009. Alirita 30 November 2009.
  119. Vini siciliani. sicilyontour.com. Retrieved on 19 December 2012.
  120. Oggi la chiamano Etna Valley: i progetti, le aziende, il lavoro nel territorio di Catania Archived 27 majo 2010 at the Wayback Machine. Etnavalley.com (27 November 2012). Retrieved on 18 December 2012.
  121. Regional Unemployment by NUTS2 Region.
  122. Fine de la 5a jarcento a.K. Sirakuzo havis ĉirkaŭ tricent mil loĝantojn.
  123. "The Sicilian Language", LeoLuca-Criscione.net, 7 October 2007.
  124. La lingua italiana, i dialetti e le lingue straniere. istat.it. Arkivita el la originalo je 30 October 2012.
  125. ALIGHIERI, Dante. (1996-10-10) De vulgari eloquentia. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-40064-0.
  126. Mafia 'buys up its own island in the Caribbean' (5 March 1993).
  127. Processo Dell'Utri, Spatuzza in aula: Graviano mi parlò di Berlusconi (itale). corriere.it (4 December 2009).
  128. RAAB, Selwyn. (May 13, 2014) Five Families: The Rise, Decline and Resurrection of America's Most powerful Mafia Empire, 1‑a eldono, Thomas Dunne Books. ISBN 978-0312361815.
  129. Gambetta, The Sicilian Mafia, p. 136.
  130. Lupo, The History of the Mafia Archived 2013-01-06 at the Wayback Machine, p. 3.
  131. Lupo, History of the Mafia, pp. 1–2
  132. Their Thing, Time, 16 August 1963.
  133. Killers in Prison, Time, 4 October 1963.
  134. "The Smell of It", Time, 11 October 1963.
  135. "A 19 autostrada Palermo – Catania", SiciliaEMoto.it, 2 January 2008.
  136. "Autostrada A20: Messina – Palermo", Sicilia.Indettaglio.it, 24 October 2007.
  137. "A 29 autostrada Palermo – Trapani – Mazara del Vallo", SiciliaEMoto.it, 2 January 2008.
  138. "Autostrada: A18 Messina – Catania", Sicilia.Indettaglio.it, 24 October 2007.
  139. Hooper, John, "Italian MPs kill plan to bridge Sicily and mainland", Guardian.co.uk, 2 January 2008. Kontrolita 30 March 2010.
  140. Kahn, Gabriel, "No Italian Job Takes Longer Than This Bridge", Wall Street Journal, 10 April 2008.
  141. "Traghetti Sicily 2008", Traghetti Guida, 2 January 2008.
  142. "High speed car/passenger ferry service", VirtuFerries.com, 2 January 2008.
  143. 143,0 143,1 Bright, Richard, "Sicilian derby takes centre stage", Telegraph.co.uk, 7 October 2007. Kontrolita 30 March 2010.
  144. 144,0 144,1 "Targa Florio 1906–1977", Porsche.com, 7 October 2007. Kontrolita 18 March 2016.